ΑΝΑΓΚΗ
Η άγνωστη, ανώτατη όλων θεά
Της Dimitra Papanastasopoulou

Οι πρόγονοί μας από πολύ νωρίς, από τα προϊστορικά χρόνια, ανέδειξαν ως ιδεατή και ανθρωπόμορφη θεά την Ανάγκη.

Στην Ορφική θεολογία φέρεται να παραστάθηκε για πρώτη φορά σαν μια βίαιη, αναπόφευκτη θεϊκή δύναμη και ήταν πολλοί εκείνοι (όπως ο Ιερώνυμος), που την ταύτισαν με την Αδράστεια, την προσωποποίηση, δηλαδή, της «αναπόδραστης/αναπόφευκτης ανάγκης».

Οι Ορφικοί, μάλιστα, μας παραδίδουν ότι ο αγήρατος Χρόνος, ο οποίος είναι ο Ηρακλής, μαζί με την Ανάγκη(ή Αδράστεια) απέκτησαν τον Αιθέρα, το Χάος και το Έρεβος.

Επίσης, ο Μακρόβιος, στην Περί Ανάγκης ορφική θεολογία, θεωρεί την Ανάγκη προϊόν αιγυπτιακής θεολογίας, σύμφωνα με την οποία, στη γέννηση κάθε παιδιού παρίστανται τέσσερις θεότητες: ο Δαίμων, η Τύχη, ο Έρως και η Ανάγκη.

Στην Ακροκόρινθο η θεά Ανάγκη τιμόταν ιδιαίτερα και κατά τον Παυσανία υπήρχε κοινό ιερό της Ανάγκης με τη θεά Βία, άβατο για τους απλούς και αμύητους.

Ωστόσο, αυτού του είδους η θεολογία απαντάται και στην αρχαία φιλοσοφία και στην τραγωδία. Σύμφωνα με τους αρχαίους φιλοσόφους, ο μεν Πλάτωνας θεωρεί την θεά Ανάγκη μητέρα των Μοιρών, ο Πλούταρχος υποστηρίζει ότι ήταν μητέρα της Αδράστειας, ο Πρόκλος τη θεωρεί μητέρα της Ειμαρμένης, ο Στοβαίος λέει ότι η Ανάγκη είναι κόρη του Κρόνου και αδελφή της Θέμιδας(Δίκης), ενώ ο Ευριπίδης την εξισώνει με την Ερινύα.

Στο Συμπόσιο του Πλάτωνα, πριν κυριαρχήσει ο Έρωτας, στα θεία δρώμενα βασίλευε μόνον η Ανάγκη και όσα γίνονταν ήταν με τη δική της βούληση, ενώ στο έργο του Πολιτεία την παρουσιάζει να φέρει στα γόνατά της μια αδαμάντινη άτρακτο, μέσα στην οποία περιστρέφεται ολόκληρο το Σύμπαν.

Οι αρχαίοι τραγικοί (Αισχύλος, Ευριπίδης, Καλλίμαχος) την εξισώνουν με βαρύ κι ασήκωτο ζυγό που έχει ακαταμάχητη δύναμη, τόσο για τους αθάνατους θεούς, όσο και για τους θνητούς κι εφήμερους ανθρώπους.

«Ανάγκα ουδέ θεοί μάχονται», φαίνεται να είπε ο Πιττακός ο Μυτιληναίος, όπως μας βεβαιώνει ο Διογένης ο Λαέρτιος.

Αντιλαμβανόμαστε, λοιπόν, ότι μιλούμε για τη Θεά των Θεών, τη γεννήτορα του Σύμπαντος Κόσμου, εκείνη που κανένας αθάνατος δεν μπορούσε να φανταστεί ότι υπήρχε μια ελάχιστη πιθανότητα να της εναντιωθεί- ούτε καν να συνδιαλλαγεί μαζί της δεν γινόταν.

Δηλαδή, όποιες συμφορές έβρισκαν τους θεούς –και τους ανθρώπους φυσικά- έκρυβαν πίσω τους την έγκριση της Ανάγκης. Το γνωστό «ανάγκα και θεοί πείθονται» είναι ενδεικτικό και κατατοπιστικό.

Η Ανάγκη είναι απρόσωπη. Στην ουσία δεν γνωρίζουμε τίποτε ουσιαστικό για εκείνη, εξον από τη δύναμή της να καθορίζει την τροχιά των άστρων και να φτάνει μέχρι τα αδυτα του Ωκεανού κι αυτού του Άδη ακόμη.

Γνωρίζουμε, όμως, και ότι η παρουσία της αποτελεί εγγύηση ότι τούτος ο κόσμος έχει «ρυθμιστεί» να λειτουργεί,όχι ανάλογα με τις ορέξεις και τις αδυναμίες των θεών, αλλά σύμφωνα με κανόνες επιβεβλημένους από μια απρόσωπη νομοτέλεια.

Για άλλη μια φορά, η ελληνική μυθολογία αποδεικνύεται σοφή.

Τίποτε δεν είναι τυχαίο, πάντα υπάρχει ένας λόγος- έστω ακτάλληπτος από τον κοινό νου- κι αυτός ο λόγος δεν διέπεται από τις αποφάσεις των ισχυρών(θεών, ηγεμόνων), αλλά ένα άλλο, ανώτερο όλων όν, που επιβλέπει και διαχειρίζεται το Σύμπαν.

Να, άλλη μια απόδειξη, ότι οι αρχαίοι μας πρόγονοι, και μάλιστα από τα προϊστορικά χρόνια, όπως είδαμε, είχαν προϊδει την ύπαρξη ενός ανώτατου και κυρίαρχου όντος, άναρχου και απρόσωπου, δίκαιου και μερόληπτου. Και, όπως ήταν φυσικό για εκείνη την εποχή της μητριαρχίας, τού έδωσαν μια γυναικεία μορφή.

ΟΥΛΟΦ ΠΑΛΜΕ (1927-1986)
Ποιός τον δολοφόνησε;
Της Δήμητρας Παπαναστασοπούλου

Ο Ούλοφ Πάλμε ήταν πρωθυπουργός της Σουηδίας όταν δολοφονήθηκε, αφήνοντας τα πλήθη άφωνα- πλήθη εκτός της πατρίδας του, που πίστεψαν στο όραμά του. Ας τον γνωρίσουμε και ας βάλουμε το δικό μας λιθαράκι στην έρευνα για τον άγνωστο, μέχρι σήμερα, δολοφόνο του.

Γεννήθηκε στο προάστιο της Στοκχόλμης Ουστερμάλμ και προερχόταν από την ανώτερη οικονομικά τάξη. Σπούδασε με υποτροφία στο Κολέγιο Κένυον στο Οχάϊο των Ηνωμένων Πολιτειών(1947- ’48) και περιόδευσε με ωτο –στόπ τις ΗΠΑ και το Μεξικό. Επιστρέφοντας στη Σουηδία, φοίτησε στη νομική του Πανεπιστημίου της Στοκχόλμης. Ήταν και η πρώτη φορά που αναμίχθηκε στην πολιτική, συμμετέχοντας στα φοιτητικά κινήματα και δουλεύοντας με την Σουηδική Εθνική Ένωση Φοιτητών.

Το 1951 έγινε μέλος του Σοσιαλδημοκρατικού Φοιτητικού Συνδέσμου και την επόμενη χρονιά εξελέγη Πρόεδρος της Σουηδικής Εθνικής Ένωσης Φοιτητών, ξεκινώντας μια σειρά ταξίδια στις αναπτυσσόμενες χώρες(Ανατολική και Δυτική Ευρώπη, Ινδία, Κεϋλάνη, Βιρμανία κλπ), με αποτέλεσμα να επηρεαστεί βαθιά από τα ιδανικά και τις σοσιαλδημοκρατικές ιδέες.

Η λαμπερή πολιτική του άνοδος είχε ξεκινήσει: το 1953 ο πρωθυπουργός Τάγκε Ερλάντερ τον προσλαμβάνει ως γραμματέα του, από το 1955 είναι μέλος της διοικητικής ομάδας της Σουηδικής Σοσιαλδημοκρατικής Συνομοσπονδίας Νεολαίας και το 1958 μπαίνει στο κοινοβούλιο της χώρας, αρχίζοντας να λαμβάνει διάφορες κυβερνητικές θέσεις.

Το 1967, σε ηλικία 40 ετών, γίνεται Υπουργός Παιδείας και ένα χρόνο μετά γίνεται στόχος κριτικής από αριστερούς φοιτητές που διαμαρτύρονταν για τα τον τρόπο που η κυβέρνηση προσωρούσε στην πανεπιστημιακή μεταρρύθμιση. Αλλά, πολύ σύντομα, το 1969, όταν ο πρωθυπουργός Ερλάντερ παραιτήθηκε, ο Πάλμε εξελέγη ομόφωνα ως ο νέος ηγέτης του κόμματος από το συνέδριο του Κόμματος   (Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα) και διαδέχτηκε τον Ερλάντερ στο αξίωμα του πρωθυπουργού.

Στον πρωθυπουργικό θώκο έμεινε ανελλιπώς μέχρι το 1976, διάστημα που τον ανέδειξε διεθνώς ως μια ξεχωριστή προσωπικότητα. Η διεθνής του δραστηριότητα εντάθηκε στα επόμενα χρόνια, ενώ συνεργάστηκε στενά με τον Βίλλυ Μπράντ και τον Μπρούνο Κράϊσκι. Το 1980 ανέλαβε το δύσκολο πόστο του μεσολαβητή του ΟΗΕ στον πόλεμο Ιραν-Ιράκ.

Πέθανε δολοφονημένος εξακολουθώντας να κατέχει το αξίωμα( το είχε ξανά από το 1982). Οι πολιτικές του θέσεις ήταν ισχυρές, προκαλούσαν συζητήσεις στα διεθνή δρώμενα: Έκανε οξεία κριτική στις ΗΠΑ για τον πόλεμο στο Βιετνάμ, στάθηκε βράχος εναντίον της εξάπλωσης των πυρηνικών όπλων, ήταν δίπλα στην καταδίκη του αίσχους του απαρτχάϊντ, υποστηρίζοντας οικονομικά και πολιτικά το Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσο, υποστήριξε τους Παλαιστίνιους.

Αυτές οι θέσεις δημιούργησαν πολλούς και ισχυρούς εχθρούς τόσο στο εξωτερικό, όσο και στο εσωτερικό της Σουηδίας. Τη χρονιά της δολοφονίας τους είχε κατηγορηθεί ως φιλο-σοβιετικός, (ίσως λόγω της επικείμενης επίσκεψης στη Μόσχα για συζητήσεις επί μαχητικών θεμάτων, που περιλάμβαναν και τις ρωσικές υποβρύχιες εισβολές στα σουηδικά ύδατα) και ότι δεν προστάτευε πλέον τα συμφέροντα της χώρας του.

Ο Ούλοφ Πάλμε κυκλοφορούσε συχνά χωρίς σωματοφύλακες, όπως έκανε και την νύχτα της 28^ης Φεβρουαρίου 1986, επιστρέφοντας πεζός στο σπίτι του με την σύζυγό του, έχοντας παρακολουθήσει ένα φίλμ σε κινηματογράφο της κεντρικής οδού Σβεαβέγκεν.

Κόντευαν μεσάνυχτα. Το ζευγάρι δέχτηκε την ξαφνική, πισόπλατη επίθεση του δολοφόνου που πυροβόλησε τον Πάλμε στο στομάχι και την σύζυγό του Λίζμπετ στην πλάτη. Δύο νεαρές κοπέλες έσπευσαν να βοηθήσουν τους τραυματισμένους, ενώ ένας οδηγός ταξί χρησιμοποιούσε το κινητό του ραδιόφωνο για να σημάνει συναγερμό.

Την ίδια στιγμή, εντελώς ανενόχλητη, η δολοφονική σκοτεινή φιγούρα φέρεται να εξαφανίστηκε τρέχοντας προς την διασταύρωση Τουννελγκάταν...

Το πρωθυπουργικό ζεύγος μεταφέρθηκε στο πλησιέστερο νοσοκομείο, αλλά ο Πάλμε είχε περάσει στην άλλη όχθη. Η σύζυγός του, ελαφρά τραυματισμένη, σώθηκε και, όλως περιέργως, αναγνώρισε τον Κρίστερ Πέτερσον ως δολοφόνο, έναν ναρκομανή με βεβαρυμένο ποινικό μητρώο.

Ο θάνατος του πολιτικού συνεργάτη και προστατευόμενου του Πάλμε, Μπέρντ Κάρλσον τον Δεκέμβριο του 1988, κατά την συντριβή της πτήσης της ΠανΑμ, καθώς ταξίδευε για να παραστεί στην τελετή υπογραφής των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη, με την οποία η Νότια Αφρική παραχωρούσε την ανεξαρτησία στη Ναμίμπια, κάθε άλλο παρά τυχαία θεωρήθηκε, αφού ο Πάλμε τήν υποστήριζε θερμά.

Στις 27 Ιουλίου 1989 το πρωτοβάθμιο δικαστήριο της Στοκχόλμης καταδίκασε τον Πέτερσον σε ισόβια, αλλά στις 2 Νοεμβρίου της ίδιας χρονιάς, το εφετείο τον αθώωσε, λόγω έλλειψης στοιχείων. Ο Πέτερσον πέθανε το 2004.

Οι έρευνες δεν σημείωσαν καμία πρόοδο. Οι φάκελοι εξακολουθούσαν να στοιβάζονται ο ένας πάνω στον άλλο, βιβλία γράφηκαν (όπως το Η Δολοφονία Πάλμε, του Τόμας Λάντεγκαρντ), οι αρχές του κράτους έφτασαν να καταργήσουν την παραγραφή τέτοιων περιπτώσεων, αλλά το μυστήριο εκείνου του άνδρα στοιχειώνει ακόμη.

Κάθε τόσο τα ΜΜΕ εμφανίζουν έναν μάρτυρα ή κάποιο στοιχείο, η ομάδα των έξι αστυνομικών, που συγκροτήθηκε μετά τη δολοφονία και που εξακολουθεί να επεξεργάζεται τους φακέλους, συγκαλείται. Μέχρι και ένα περίστροφο που βρέθηκε εξετάστηκε με κάθε επιμέλεια, μήπως ήταν εκείνο που προκάλεσε τον θάνατο του Πάλμε. Το αποτέλεσμα είναι πάντα το ίδιο αρνητικό και απογοητευτικό, ενώ τα σενάρια συνωμοσίας παίρνουν και δίνουν.

Υποθέτω ότι είστε πολλοί εσείς που διαβάσατε ή είδατε τις ταινίες της τριλογίας του Σουηδού συγγραφέα Στίγκ Λάρσεν, Μιλλένιουμ. Ο, νεκρός σήμερα, συγγραφέας, μαζί με έναν εμπειρογνώμονα, υποστηρίζεται ότι βοήθησε την αστυνομία της Σουηδίας να βρει τον δολοφόνο του Πάλμε, έναν ύποπτο που δεν είχε άλλοθι εκείνη τη νύχτα...

Ο φερόμενος ως οργανωτής της δολοφονίας λεγεται Μπερτιλ Ουέντιν και είναι ένας Σουηδός με συνδέσμους στις υπηρεσίες ασφαλείας της Νοτίου Αφρικής. Ο Ουέντιν, που σήμερα ζει στην βόρεια Κύπρο, αρνήθηκε τις κατηγορίες και η αστυνομία δήλωσε ότι δεν τον θεωρεί ύποπτο.

Ωστόσο, η εφημερίδα Svenska Dagbladet, που έχει πρόσβαση στα αρχεία του Λάρσεν, ανακοίνωσε ότι ο Ουέντιν είχε έναν συνεργάτη, τον Άλφ Ενερστρομ, έναν γιατρό, ασυσώπητο εχθρό του Πάλμε, ο οποίος σκότωσε μια αστυνομικό και πέρασε ένα μακρύ διάστημα σε ψυχιατρική κλινική.

Η σουηδική αστυνομία τον είχε ανακρίνει το 1986, αλλά εκείνος ισχυρίστηκε πως τη στιγμή της δολοφονίας βρισκόταν στο σπίτι της φίλης του Τζίο Πέτρε. Τόλμησε, μάλιστα να δηλώσει ότι « όποιος σκότωσε τον Πάλμε, δεν έκανε απλά ένα χρέος στο Θεό, αλλά επίσης μια χάρη στη χώρα».

Αυτή η φίλη, τότε είχε σωπάσει. Όταν, όμως, η παραπάνω εφημερίδα ήρθε σ’ επαφή μαζί της πρόσφατα, είπε ότι το βράδυ της δολοφονίας ο Ένερστομ ήταν μαζί της, αλλά έφυγε, λέγοντας ότι έπρεπε να βάλει χρήματα στο παρκόμετρο. Δεν τον πίστεψε, αφού από την Παρασκευή ως τη Δευτέρα το πρωί το πάρκινγκ ήταν δωρεάν. Κι εκείνος άργησε πολύ να επιστρέψει.

Στην ερώτηση του δημοσιογράφου γιατί δεν είχε μιλήσει τότε στην αστυνομία, είπε ότι τον φοβόταν πολύ, ήταν βίαιος και είχε στην κατοχή του ένα περίστροφο, σαν εκείνο που χρησιμοποιήθηκε για την δολοφονία.

Σήμερα, ο Ενερστρομ είναι 83 ετών και δηλώνει ότι η Πέτρε λέει βλακείες.

Υπάρχει ακόμη ένας υποψήφιος δολοφόνος. Ένας πληρωμένος επαγγελματίας φονιάς, ο Βίνκο Σίντισιτς, που φέρεται να μισθώθηκε από τις μυστικές γιουγκοσλαβικές υπηρεσίες UDBA για να δολοφονήσει τον Πάλμε.

Ο Σίντισιτς ζει σήμερα στο Ζάγκρεμπ και είναι 63 ετών. Σύμφωνα με το γερμανικό περιοδικό Focus παρέμεινε σε φυλακή της Σκωτίας για δέκα χρόνια για απόπειρα μιας άλλης δολοφονίας, αλλά δέχτηκε να αποκαλύψει σημαντικές λεπτομέρειες για την δολοφονία του Πάλμε το 2008.

Αυτά που φέρεται να είπε είναι ότι η δολοφονία σχεδιάστηκε από σερβική μυστική υπηρεσία, στα πλαίσια εκστρατείας κατά δεξιών Κροατών, στους οποίους σχεδίαζε να επιρρίψει την ευθύνη. Οι πράκτορες που παρακολουθούσαν τον Πάλμε διαπίστωσαν εύκολα ότι δεν έπαιρνε σοβαρά μέτρα ασφάλειας.

Όσα είπε εστάλησαν στην Σουηδία, αλλά χωρίς να συμβεί τίποτε. Ίσως οι Σουηδοί να θεώρησαν ένα απλό παραλήρημα όλα αυτά, αφού, μετά την δολοφονία του πρωθυπουργού τους, κανείς δεν επέριψε την ευθύνη στους Κροάτες.

«Η σούπα δεν πρέπει να τρώγεται τόσο ζεστή, όσο είναι όταν μαγειρεύεται», έλεγε ο Ούλοφ Πάλμε και το έκανε πράξη στον τρόπο που ασκούσε την εξουσία.

Πόσο, άρα γε, πρέπει να κρυώσει για να αποκαλύψει τον δολοφόνο του;

ΜΗΤΙΣ
Μια διαφορετική θεά
Της Dimitra Papanastasopoulou

Η Μήτις, κατά τον Ησίοδο, ήταν κόρη του Ωκεανού και της Τηθύος, πρώτη σύζυγος του Δία, ενώ κατά τον Ακουσίλαο, γεννήθηκε μαζί με τον Έρωτα και τον Αιθέρα, από τον Έρεβο και τη Νύχτα, που προήλθαν από το Χάος.

Ήταν η θεά της σοφίας και της φρόνησης, αρετές που κληροδότησε στην κόρη της, τη θεά Αθηνά, αλλά όχι μόνο. Για τους αρχαίους προγόνους μας ήταν η προσωποποίηση μιας πιο πολύπλοκης νόησης, περισσότερο απρόβλεπτης και λιγότερο πρόθυμης να παγιδευτεί σε καλούπια και να μείνει σε αδράνεια. Μιλάμε για την πανουργία, το πολύτροπο και το πολυμήχανο που βρίσκουμε στο μυαλό του Οδυσσέα, την πονηριά που μπορεί να εκμεταλλευτεί τις περιστάσεις, να αλλάξει τις πιθανότητες και να φέρει το αποτέλεσμα που επιθυμεί, όταν όλα μοιάζουν να χάνονται και να εξαφανίζονται.

Ήταν εκείνη που πρόσφερε στον Κρόνο το εμετικό φάρμακο που τον εξανάγκασε να αποβάλλει εκ του στόματος τα παιδιά του που είχε καταπιεί, βοηθώντας τον Δία να επικρατήσει. Γι’ αυτό, όταν η Τιτανομαχία τελειώνει, ο Ζευς την παντρεύεται, εξασφαλίζοντας για πάντα μια πολύτιμη συμμαχία.

Όμως, σύμφωνα με τις δοξασίες, η Μήτις έμελλε να γεννήσει πρώτα μια κόρη κι έπειτα έναν γιό. Και ο γιός, με τη σειρά του, θα κυβερνούσε τους θεούς και τους ανθρώπους. Ο Ζευς ένιωσε, όπως ακριβώς ο δικός του πατέρας, ο Κρόνος, και έπραξε ανάλογα: κατάπιε την Μήτιδα, έγκυο  ήδη στην Αθηνά.

Όταν ήρθε η ώρα να γεννηθεί η πρωτότοκη σοφή κόρη, ο Ζευς ζήτησε τη βοήθεια του Ηφαίστου. Η Αθηνά γεννήθηκε, πάνοπλη και τρομερή, αλλά η Μήτις έμεινε φυλακισμένη στο σώμα του Δία, διασφαλίζοντας τη συνέχεια της παντοδυναμίας του, θέτοντας μόνιμα τέρμα στο χάος και την αταξία, οδηγώντας τον κόσμο στην ιεράρχηση, στη σταθερότητα και την ανάδυση στο φως.

Να γιατί οι ιδιότητες της  Μήτιδος μένουν στο σκοτάδι...

Βέβαια, η Μήτις αντιπροσωπεύει συγχρόνως την πρωτόγονη εποχή, την εποχή που χρειαζόταν η πονηριά για την επιβίωση. Η μόνιμη επαγρύπνιση και η αλλαγή της μορφής, χαρακτηριστικό πολλών θαλάσσιων θεοτήτων, χαρακτηρίζει και την ίδια την Μήτιδα, ως κόρη δύο μυθολογικών θαλασσών, που της κληροδότησαν το χάρισμα της μεταμόρφωσης.

Ούτε είναι τυχαίο το γεγονός ότι το θαλάσσιο περιβάλον βρίθει οργανισμών που εξακολουθούν να συμπεριφέρονται κατά παρόμοιο τρόπο...

Οι ορφικοί δίνουν μια διαφορετική ερμηνεία στην κατάποση της Μήτιδας από τον Δία: μέσω του Δία πραγματοποιείται μια δεύτερη δημιουργία, κι εκείνος εμφανίζεται ως γεννήτωρ θεός, ένας θεός που επανεντάσσει τα μέρη στο όλον.

Παρεμφερώς γίνεται και η σύνδεση του Δία με τον γιό του Διόνυσο, που εκπροσωπεί την ολοκληρωτική ενότητα του κατακερματισμένου κόσμου. Τα διαμελισμένα μέλη του Διόνυσου από τους Τιτάνες γενούν τους ανθρώπους, που φέρουν αδιαχώριστα το γήινο και το θεϊκό κομμάτι, το «διονυσιακό στοιχείο».

Οι άνθρωποι με τη σειρά τους, σύμφωνα με την ορφική θεογονία, μπορούν έτσι να επιστρέψουν στην χαμένη ενότητα μέσω του Διονύσου.( οι συσχετίσεις Πατρός-Υιού, θυσίας Υιού, γήινου-θεϊκού  κλπ δικές σας, αλλά άκρως σημαντικές για άλλη μια φορά, πολλούς αιώνες πριν την εμφάνιση της Χριστιανικής θρησκείας).

Οι Μητιονίδες, αυτοί που κατάγονται από το γένος της Μήτιδος, συγγένεψαν κάποτε με τους Παλαμάονες( παλάμη σημαίνει επιδεξιότητα του χεριού, πρακτική γνώση), εκείνους που προήλθαν από το γένος του Ηφαίστου, λέει ο μύθος.

Η Φρασιμήδη, η οποία συνδυάζει τα διανοητικά χαρίσματα της Μήτιδας με τα ποικίλα τεχνάσματα και την πρακτικότητα, παντρεύεται τον επιδέξιο στον τροχό Ευπάλαμο. Γιός τους ήταν ο Παλαμήδης, εκείνος που ανακάλυψε τους κώδικες, τα φωτεινά σήματα, ορισμένα γράμματα της αλφαβήτας, καθώς και τα παιγνίδια της ντάμας, των πεσσών και των αστραγάλων.

Η Μητιάδουσα παντρεύεται τον Παλαμάονα και αποκτούν ένα γιό, επίσης, τον Δαίδαλο.

Μ’ αυτόν τον τρόπο, εμφανίζονται οι πρώτοι τεχνίτες, δημιουργοί κι αυτοί, που προσφέρουν κάτι χρήσιμο στους συνανθρώπους τους. Ο Ήφαιστος παραδίδει τα μυστικά της τέχνης του και η Αθηνά τα μυστικά της Μήτιδας.

Τα μυστικά της Μήτιδας κάνουν πάντα τη διαφορά, παίρνοντας τη μορφή μιας «έμπνευσης» την καίρια στιγμή, μιας δράσης καινοτόμας τις περισσότερες φορές, μιας σκέψης που είναι ικανή να μετατρέψει το σκοτάδι σε φως και να οδηγήσει τον άνθρωπο σε ανώτερα μονοπάτια, σε νέες πνευματικές- αλλά όχι μόνο- κατακτήσεις.

 

ΟΠΟΙΟΣ ΚΥΒΕΡΝΑ
(Από τα Ανάλεκτα του Κομφούκιου)
Της Δήμητρας Παπαναστασοπούλου

Οι λαοί έψαχναν πάντα, και θα εξακολουθήσουν να το κάνουν, τον Ηγέτη, τον άνδρα που με τη σοφία του θα καταφέρει να κυβερνήσει με τον καλύτερο τρόπο τον τόπο και τους ανθρώπους του.

Στις μέρες μας, αυτή η ανάγκη- η αρχαία θεότητα που έστεκε πάνω από όλους τους θεούς- είναι τεράστια και παγκόσμια. Με τα χιλιάδες σοβαρά και άλυτα προβλήματα που, με τις δικές μας ενέργειες, υπέρχουν, φαίνεται σ’ όλους μας ανέφικτο να βρεθεί ένα τέτοιο άτομο που μπροστά του θα κλίνει το γόνυ όλη η οικουμένη, όσο κι αν το αποζητούμε.

Λάτρης της ιστορίας, για όσους με γνωρίζουν καλύτερα, ανέτρεξα στο παρελθόν, στην αρχαιότητα της μακρινής Κίνας. Τότε (γύρω στα 550 π.Χ.) που γεννήθηκε ο Κομφούκιος, ο πιο σημαντικός Κινέζος φιλόσοφος. Στα δικά του γραπτά έσκυψα, τα γνωστά Ανάλεκτα, ένα σύνολο σκέψεων, παρεναίσεων και συμβουλών πάνω σε ένα σωρό θέματα. Και σταμάτησα στο λεγόμενο Βιβλίο 2, το οποίο επιγράφεται: Όποιος κυβερνά...

Ας δούμε τις σκέψεις του μεγάλου φιλοσόφου και ας τις σκεφτούμε.

«Είπε ο διδάσκαλος: Όποιος κυβερνά μέσω της αρετής είναι σαν τον Πολικό Αστέρα∙ ακίνητος στη θέση του και γύρω του πλανώνται τ’ άλλα αστέρια.

Αν τον καθοδηγείς με κυβερνητικά διατάγματα, αν τον πειθαρχείς με ποινές, ο  λαός προσπαθεί απλώς να τ’ αποφύγει, δεν αισθάνεται ντροπή∙ αν τον καθοδηγείς με την αρετή, αν τον καθοδηγείς με τις Τελετές, όχι μόνο αισθάνεται ντροπή, αλλά και συμμορφώνεται αυθόρμητα.

(Η αρετή είναι ο θεμέλιος λίθος της ηθικής του Κομφούκιου, ένα ιδανικό που πρέπει πάντα να χαρακτηρίζει τον κάθε ηγεμόνα. Όταν κυριαρχεί η αρετή, ο κόσμος γνωρίζει την Ουράνια σταθερότητα, που συμβολίζεται με τον Πολικό Αστέρα. Μια ακινησία που μετατρέπει την περιπλάνηση των υπολοίπων σε κατευθυνόμενη πορεία και όχι στο τυχαίο και στο χάος. Άλλωστε,η έννοια της ενάρετης ακινησίας είναι γνώρισμα όλων των ρευμάτων της κινέζικης σκέψης.

Ο ηγεμόνας εξασφαλίζει την τάξη με την προσωπική του ακτινοβολία, αποτελώντας πρότυπο για το λαό. Στις μέρες μας, αλήθεια, ποιός αμφισβητεί ότι άριστος δείκτης για την  ποιότητα μιας πολιτικής κυβέρνησης είναι η ηθική αξία των πολιτικών ηγετών της;)

Στα δεκαπέντε μου- είπε ο διδάσκαλος- κυριεύτηκα από την επιθυμία να μελετήσω∙στα τριάντα στάθηκα στα πόδια μου∙στα σαράντα δεν είχα πια αμφιβολίες∙ στα πενήντα γνώριζα την Ουράνια εντολή∙στα εξήντα το αυτί μου είχε ασκηθεί να την ακούει∙στα εβδομήντα μπορούσα ν’ακολουθώ ό,τι επιθυμούσε η καρδιά μου, χωρίς να παραβαίνω τους κανόνες.

Είπε ο διδάσκαλος: Όποιος ξεθάβει το παλιό για να γνωρίσει το καινούριο, μπορεί να διδάξει. Ο άριστος δεν είναι σκεύος. Πρώτα πράττει ό,τι λέει κι ύστερα το υποστηρίζει. Ο άριστος κοιτάει το σύνολο και όχι το επιμέρους, ο μικρός άνθρωπος κοιτάει το επιμέρους και όχι το σύνολο. Να προσεγγίζεις τα ζητήματα από τη λαθεμένη τους άκρη, είναι επιζήμιο.

(Η σημασία της κλασικής μόρφωσης είναι τεράστια, αφού αποβλέπει στην διάπλαση του χαρακτήρα, σε αντιδιαστολή με την απλή κατάρτιση. Η αρετή του άριστου δεν περιορίζεται σε ένα σαφώς οιριοτεθημένο πεδίο. Η γνώση της γλώσσας δεν έγκειται στη χρήση ωραίων λέξεων,αλλά στην ικανότητα όσων τις χρησιμοποιούν ν’αντιστοιχίσουν τις πράξεις τους μ’ αυτές).

Είπε ο διδάσκαλος: Θα σού διδάξω τι είναι η γνώση: να ξέρεις πως ξέρεις ό,τι ξέρεις και πως δεν ξέρεις ό,τι δεν ξέρεις- αυτό είναι γνώση.

(Είναι σημαντική η παραδοχή της άγνοιας οσων πράγματι δεν γνωρίζουμε)

Κάποιος μελετούσε για ν’ αποκτήσει αξίωμα με απολαβές. Και είπε ο διδάσκαλος: Ν’ ακούς πολλά και να παραμερίζεις τα αμφίβολα∙να μιλάς προσεχτικά μόνο για τα υπόλοιπα∙λίγα τότε τα σφάλματά σου. Να κοιτάς πολλά και να παραμερίζεις τα επικίνδυνα∙να πράττεις προσεκτικάμόνο τα υπόλοιπα∙για λίγα τότε μετανοιώνεις. Αν απ’ όσα λες λίγα είναι εσφαλμένα, αν απ’ όσα πράττεις για λίγα μετανοιώνεις, δεν θα σου λείψουν οι απολαβές.

(Δεν ξεκινάς το δρόμο με γνώμονα το κέρδος, αλλά τη γνώση).

Ένας δυνατός ρώτησε: Πώς θα κάνω  το λαό να με υποστηρίζει; Και ο διδάσκαλος απάντησε: Αν εξυψώνεις τους δίκαιους, τους θέτεις πάνω από τους πονηρούς, ο λαός σε υποστηρίζει∙αν εξυψώνεις τους πονηρούς, τους θέτεις πάνω από τους δίκαιους, ο λαός δεν σε υποστηρίζει.

Πώς θα καταφέρω τον λαό να με σέβεται, να μου είναι ολότελα πιστός, νε επιδεικνύει ζήλο;

Αν τον προσεγγίζεις με αξιοπρέπεια, σε σέβεται∙αν είσαι σεβαστικός στους γονείς και ευσπλαχνικός στους άλλους, σού είναι ολότελα πιστός∙αν εξυψώνεις τους ικανούς και διδάσκεις όσους υστερούν, επιδεικνύει ζήλο.