ΗΡΑΚΛΗΣ ΜΑΙΝΟΜΕΝΟΣ του Ευριπίδη
Από την Dimitra Papanastasopoulou

Στη συνέχεια της ενότητας που εξετάζουμε, θα δούμε την παιδοκτονία όπως παρουσιάζεται στην τραγωδία  Ηρακλής Μαινόμενος, μια παιδοκτονία που δεν διαπράττεται υπό την επήρεια θρησκευτικής έκστασης, αλλά λόγω μιας αιφνίδιας κρίσης παραφροσύνης.

Ο ήρωας Ηρακλής, μετά από μακρόχρονη απουσία από το σπίτι του για την επιτέλεση των άθλων του, και αφού έχει επιστρέψει από το βασίλειο του Άδη, γυρίζει στη Θήβα, όπου ο σφετεριστής του θρόνου Λύκος επιβουλεύεται τις ζωές των μελών της οικογένειάς του.

Μέσα σε ένα σκοτεινό κλίμα που επικρατεί στην πόλη, οι κάτοικοι περιμένουν τον ήρωά τους για να αποκαταστήσει την τάξη και να προστατεύσει την οικογένειά του.

Κι όμως, αυτός ο μειλίχιος ήρωας, ο προστάτης των αδυνάτων, μετατρέπεται σε έναν αδίστακτο παιδοκτόνο, μπροστά στα έντρομα μάτια τους...

Ο τραγικός μύθος εισάγει ξανά σαν κινητήρια δύναμη του αποτρόπαιου εγκλήματος την εκδικητικότητα ενός θεού, συγκεκριμένα της Ήρας, που καταδιώκει τον ήρωα από τη στιγμή που ήρθε στον κόσμο με χίλιους τρόπους. Αυτή τη φορά επιλέγει να στείλει εναντίον του την Λύσσα και την Ίριδα με εντολή να τον βασανίσουν, ρίχοντάς τον σε κατάσταση πλήρους παράνοιας.

Οι δυο τους τα καταφέρνουν περίφημα: ο Ηρακλής δεν έχει πια την ικανότητα να αντιλαμβάνεται τι συμβαίνει γύρω του, δεν διακρίνει τον εχθρό από τον φίλο,έχει παραισθήσεις, ενώ καταλαμβάνεται από μια ανεξέλεγκτη επιθετική μανία.

Τυφλωμένος απόλυτα, αρχίζει να εξοντώνει τα ίδια του τα παιδιά, θεωρώντας τα παιδιά του Λύκου. Στέλνει στο θάνατο, εκτός από τα παιδιά και την γυναίκα του, χρησιμοποιώντας τα δυνατά χέρια του, το ρόπαλο και το δοξασμένο τόξο του.

Η προστάτις Αθηνά παρεμβαίνει πετώντας μια μεγάλη πέτρα στο κεφάλι του, ρίχνοντάς τον σε έναν ευεργετικό ληθαργικό ύπνο. Μα όταν ξυπνά και βλέπει το ανήκουστο έργο του αντιλαμβάνεται μέσα από τα συναισθήματα που σκίζουν την καρδιά του ποιός κρύβεται πίσω... «Ήρα κρατεί», μονολογεί.

Το κείμενο του Ευριπίδη μας δίνει αρκετές ερμηνείες της τρέλας του ήρωα. Πριν μας τον παρουσιάσει «μαινόμενο», μας δίνει μια σωρεία ανησυχιτικών πληροφοριών για ασυνήθιστα γεγονότα και ανοίκειες πράξεις. Πρώτον, ότι η οικογένεια του ήρωα κινδυνεύει από έναν φιλόδοξο πραξικοπηματία, δεύτερον αναφέρει επανειλημμένα ότι η Θήβα «νοσεί». Τρίτον, ο ήρωας λείπει μακριά, φροντίζοντας άλλους ανθρώπους και αδυνατώντας να δράσει άμεσα, τέταρτον έχει κάνει το έξω από τα αθρώπινα ταξίδι στον Άδη και επέστρεψε ζωντανός, έχοντας πάρει μαζί του και τον Θησέα από το σκοτεινό βασίλειο, δινοντας του την αναπάντεχη ευκαιρία να συνεχίσει να ζει.

Όμως, οι τελευταίες δύο πράξεις ανατρέπουν την φυσκή τάξη των πραγμάτων,  επομένως, δεν γίνεται να μείνουν ατιμώρητες. Η παράνοια του ήρωα φαίνεται να έρχεται σαν επιστέγασμα μιας ταραχώδους και ριψοκίνδυνης ζωής, στην οποία ο πατρικός ρόλος δεν κατείχε ιδιαίτερη βαρύτητα και θέση. Αυτή τη ρίζα του κακού ο τραγικός ποιητής απλά την υπαινίσσεται. Εκείνο που προβάλλει σαν σφραγίδα ζωής, αλλά και σαν αιτία της τρέλας του Ηρακλή είναι η θεϊκή ενέργεια, άλλοτε δόλια και άδικη, άλλοτε παράφορη και αυθαίρετη, άλλοτε ευνοϊκή- πάντα όμως θεϊκή.

Ο Ηρακλής πάνω απ’ όλα είναι γέννημα θεού και ανθρώπου και αυτή η διττότητα τον επηρεάζει από τη στιγμή που γεννήθηκε από τη θνητή Αλκμήνη. Παιδί του Δία, του αρχηγού των θεών, στην ουσία, φέρεται να έχει πατέρα τον επίσης θνητό Αμφιτρύωνα. Ο ήρωάς μας κουβαλά το φορτίο μιας αντιφατικής μοίρας που τον οδηγεί σε μονοπάτια αξιοζήλευτα, συνάμ και αξιολύπητα: ο Δίας τον προικίζει με φυσικές και ηθικές αρχές, η Ήρα τον καταδιώκει με εμπάθεια. Μια εμπάθεια που καταλήγει στη μεταμόρφωση αυτού του ιδανικού ανθρώπου σε αχρείο παιδοκτόνο.

Σ΄αυτή την τραγωδία, η θεά-εκδικήτρια δεν εμφανίζεται καθόλου, παρά μόνο στα χείλη του ήρωα που όταν ξυπνά από τον λήθαργο αντιλαμβάνεται ότι είναι εκείνη η ηθική αυτουργός, εκείνη που δεν σταμάτησε στιγμή να τον κατατρέχει.

Ο Θησέας καταφθάνει αυτή τη φοβερή στιγμή και βλέποντας το φρικτό έργο, σκέπτεται κι εκείνος ακριβώς τα ίδια: είναι έργο της Ήρας αυτή η ανείπωτη συμφορά.

Ο παιδοκτόνος ήρωας, όπως και η Αγαύη στις Βάκχες, ετοιμάζεται να αποσυρθεί και να πάρει τον δρόμο της εξορίας. Οι συνθήκες είναι πιο ευνοϊκές, αφού έχει ένα στήριγμα, έναν πραγματικό φίλο, τον Θησέα που θα τού συμπαρασταθεί, θα τού δώσει άσυλο στην Αθήνα, μια καταπληκτική ευκαιρία να ανταποδώσει το υπέροχο δώρο της ζωής που τού χάρισε ο Ηρακλής.

Ο Ηρακλής, πάντως, συνειδητοποιεί ότι ένας άνδρας του δικού του αναμετρήματος, όταν στερείται απογόνους, πατρίδα, όπλα και την αγαθή του φήμη, είναι παντοτεινά χαμένος.

«Κι εγώ, αφού αισχρά κατέστρεψα το σπίτι μου, ολότελα εκμηδενισμένος θα ακολουθήσω τον Θησέα, σαν βάρκα που την ρυμουλκούν», λέει και μένει ουσιαστικά μόνος για να αντιμετωπίσει τις πράξεις του, τα εγκλήματά του, άσχετα αν αυτά προήλθαν από μια τρέλα που τη φύσηξε στο νού του η εκδίκηση μιας θεάς.

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΗΣ ΤΖΕΗΝ ΩΣΤΙΝ
Της Δήμητρας Παπαναστασοπούλου

Ένα άρθρο του 2011 που είδα αυτές τις ημέρες  αναφερόταν στον «μυστηριώδη θάνατο» της διάσημης Αγγλίδας συγγραφέως των 18^ου και 19^ου αιώνων (1775-1817), γεγονός που δείχνει το συνεχόμενο ενδιαφέρον για την συγγραφέα και τη ζωή της, σχεδόν διακόσια χρόνια μετά τον θάνατό της.

Η μέχρι πρότινος βιβλιογραφία απέδιδε τον θάνατο σε καρκίνο, λευχαιμία, φυματίωση, συστεμική βασκιουλιτιδα, στην ασθένεια Άντισον ή σε κάποιες αυτοάνοσες παθήσεις, καθώς πιστευόταν ότι η Τζέην είχε μια πολύ καλή υγεία μέχρι τα σαράντα της χρόνια (πέθανε στα 41). Ένα γράμμα του αδελφού της στα 1816 που παραδέχεται την κατάπτωση της υγείας της, προφανώς ελήφθη ως προάγγελος της ασθένειας που την οδήγησε στο θάνατο, ενώ η αδελφή της Κασσάνδρα κατέστρεψε πολλές επιστολές της Τζαίην, οι οποίες αναφέρονταν σε συμπτώματα ασθενείας της.

Η συγγραφέας Λίντσεη Άσφορντ, η οποία μετακόμισε στα τέλη της δεκαετίας του 2000 στο χωριό Τσάουτον, όπου έμενε τα τελευταία χρόνια της ζωής της η Τζέην Ώστιν, για να γράψει ένα μυθιστόρημα, δεν παρέλειψε να ασχοληθεί και με τη μελέτη της αλληλογραφίας της Ώστιν (το σπίτι της είναι σήμερα μουσείο).

Η Άσφορντ μίλησε στην εφημερίδα Γκάρντιαν για τις επιστολές που μελέτησε και για την πιθανότητα να δολοφονήθηκε η Ώστεν με αρσενικό, στηριζόμενη σε εργαστηριακές μελέτες που είχαν γίνει νωρίτερα τον 20ό αιώνα(1948) και έδειξαν ίχνη αρσενικού στα μαλλιά της.

Είναι γνωστό ότι εκείνη την εποχή χρησιμοποιούσαν το αρσενικό σε μια μεγάλη γκάμα ασθενειών, ανάμεσά τους οι ρευματισμοί και η σύφιλη, αλλά και για την «εύκολη» δηλητηρίαση, εφόσον δεν είχαν ανακαλυφθεί ακόμη οι μέθοδοι ανίχνευσης του αρσενικού στο ανθρώπινο σώμα.

Η καθηγήτρια Τζάνετ Τόντ, επιμελήτρια των εκδόσεων του Κέμπριτζ για την Τζέην Ώστιν, ωστόσο, δεν φαίνεται να συμφωνεί: «Αμφιβάλλω εαν δηλητηριάστηκε εσκεμμένα, το θεωρώ απίθανο, αλλά η πιθανότητα να της δόθηκε αρσενικό για ρευματισμούς είναι μεγάλη».

Κι εγώ συμπληρώνω ότι, ακόμη και σ’ αυτή την περίπτωση, ο βαθμός περιεκτικότητας σε αρσενικό στα φάρμακα για τους ρευματισμούς θα πρέπει να ήταν ελάχιστη,  αφού γνωρίζουμε ότι η κατάπτωση της υγείας της Ώστιν κράτησε αρκετούς μήνες, ενώ ο θάνατος που προέρχεται από αρσενικό- με μία και μόνη δόση- είναι θέμα κάποιων ολίγων ημερών.

(Το αρσενικό, η τοξικότητα του οποίου είναι υψηλή, προκαλεί μέσα στα πρώτα 15-20 λεπτά από τη λήψη του βλάβες στον γαστρεντερολογικό σωλήνα, αιμορραγίες, πτώση της αρτηριακής πίεσης, ναυτίες, το δέρμα γίνεται πρασινωπό και έπονται σπασμοί, υπερβολική κατακράτηση ούρων και αίσθηση τρόμου. Μέσα σε μία ώρα ο οργανσμός είναι διαλυμένος και ανυπεράσπιστος. Όσο νερό και να πιεί ο άνθρωπος, ο θάνατος θα επέλθει).

Ας δούμε τώρα τα συμπεράσματα στα οποία κατέληξε η Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Κουήνσλαντ της Αυστραλίας, ερευνώντας και μελετώντας την οικογενειακή αλληλογραφία των Ώστιν, παράλληλα με τα σημερινά ιατρικά δεδομένα.

Το πρώτο που μαθαίνουμε, από επιστολή του πατέρα της προς την αδελφή του, είναι ότι η Τζέην γεννήθηκε με σοβαρή καθυστέρηση κύησης(4 εβδομάδων), γεγονός που επέφερε πολλές οργανικές αδυναμίες και σοβαρότατες πιθανότητες θανάτου σε μικρή ηλικία. Η Τζέην στάθηκε τυχερή και επέζησε, αλλά το πλήρωσε με μια ζωή φιλάσθενη, επηρρεπή σε πάσης φύσεως μολύνσεις, κρυολογήματα, προβλήματα ανορεξίας κλπ.

Γνωρίζοντας ότι η βάπτιση των μωρών στην Αγγλία γίνεται πολύ γρήγορα, το γεγονός ότι η Τζέην βαφτίστηκε 4 μηνών και αμέσως μετά στάλθηκε σε άλλο σπίτι, δείχνει ότι ήδη πρέπει να αντιμετώπιζε συνεχή προβλήματα υγείας και έχανε συνεχώς βάρος, γι’ αυτό οι γονείς της ανέθεσαν την αποκλειστική διατροφή της σε μιαν άλλη γυναίκα για ένα χρόνο.

Ξεκινώντας να πηγαίνει στο δημοτικό, η Τζέην αρρώστησε βαριά από επιδεμικό τύφο, τον οποίο κόλλησε και η κατά 3 χρόνια μεγαλύτερη αδελφή της Κασσάνδρα. Κι ενώ η Κασσάνδρα έγινε γρήγορα καλά, η Τζέην κόντεψε να πεθάνει.

Τα προβλήματα υγείας της Τζέην έγιναν σοβαρώτερα από την ηλικία των 23 ετών, ξεκινώντας από προβλήματα στα μάτια, που έγιναν χρόνια, μετά στα αυτιά (ωτίτιδες), βαριά κρυολογήματα που κρατούσαν μήνες, ενώ είχε προηγηθεί και το πρώτο επεισόδιο από μια μακρά σειρά οξείων εποπεφυκίτιδων, που την άφηναν ανίκανη να εργαστεί, καθώς της ήταν αδύνατον να διαβάσει ή να γράψει. Παρ’ όλα αυτά, η Τζέην θα κάνει γενναίες κοινωνικές προσπάθειες∙ είναι νέα, η ζωή είναι μπροστά της και θέλει να τη χαρεί.

Τον Ιανουάριο του 1805 πεθαίνει ο πατέρας της και εκείνη με τη μητέρα και την αδελφή της Κασσάνδρα βρίσκονται σε δύσκολη οικονομική θέση, υποχρεωμένες να ζητούν εναλλάξ φιλοξενίες για να καταλήξουν στο Μπάθ την επόμενη χρονιά. Τότε η Τζέην προσβάλλεται από μια ασυνήθιστα σοβαρή περίπτωση κοκκύτη, μια ασθένεια που προσέβαλε μόνο παιδιά και όχι ενηλίκους. Ωστόσο, από τον Ιούλιο που άρχισε να βήχει, μέχρι τον Οκτώβριο, η Τζέην πήγαινε όλο και χειρότερα, με τις κρίσεις να γίνοντα χειρότερες και να της προκαλούν αναπνευστικά προβλήματα.

Δύο χρόνια αργότερα, η Τζέην κόλλησε άλλη μια μεταδοτική ασθένεια(άγνωστη) που έγινε χρονία, ενώ ξεκίνησαν οι ωτίτιδες και η σταδιακή απώλεια ακοής με τις φαγούρες να της προκαλούν τεράστια δυσφορία και πληγές στο σώμα.

Οι γιατροί πιστεύουν ότι το ανοσοποιητικό σύστημα της Τζέην ήταν ανύπαρκτο και ίσως να υπήρχαν ίχνη φυματίωσης, πού τότε ήταν πολύ διαδεδομένη, εφ’ όσον στα αρχικά στάδια η ασθένεια δεν παρουσιάζει ενδείξεις και συμπτώματα.

Τα προβλήματα συνεχίζονταν, πότε μειωμένα, πότε οξυμένα, μέχρι που στις αρχές του 1813 εμφανίστηκαν συμπτώματα σοβαρής νευραλγίας, μια ένδειξη παρουσίας λυμφώματος, μάλλον της ασθένειας Χόντζκιν(μορφή καρκίνου) με σύγχρονη παρουσία έρπη ζωστήρα (παρουσιάζεται συνήθως σε άτομα που έχουν περάσει ανεμοβλογιά).

Στο ημερολόγιο της ανιψιάς της Τζέην, της Φάννυ, διαβάζουμε ότι η «θεία Τζέην έχει φοβερούς πόνους στο πρόσωπο, περπατά με ένα μαξιλάρι στο μάγουλο...», πόνοι που επιμένουν για καιρό. Αρκεί μια γουλιά ζεστό τσάι για να προκαλέσει έκρηξη ή μια απλή έκθεση στο κρύο για να επιφέρει φοβερή φαγούρα στο δέρμα της, χωρίς να εμφανίζονται εξανθήματα (ένα από τα πρώτα συμπτώματα της νόσου Χόντζκιν) 

Η Τζέην πονά κάθε μέρα, αλλά εξακολουθεί να εργάζεται όσο περισσότερο μπορεί- δεν το βάζει κάτω-, αλλά η συγκεκριμένη νευραλγία σηματοδοτεί τον καρκίνο που θα βάλει τέλος στη ζωή της σιγά-σιγά. Είναι χρόνια που η ιατρική δεν μπορούσε να προσφέρει κανενός είδους θεραπεία.

Η ασθένεια Χόντζκιν εξαπλώνεται σταδιακά και οι πόνοι κυριεύουν όλο και περισσότερα σημεία του σώματος, εκδηλώνεται αναιμία και ο ασθενής γίνεται όλο και πιο αδύναμος. Σημειώνονται περίοδοι ύφεσης και κάποιας καλυτέρευσης (η Τζέην τις είχε και τις  ανέφερε χαρούμενη στις επιστολές της), μέχρι που ήρθε το τέλος. 

 

Η ΠΑΙΔΟΚΤΟΝΙΑ ΣΤΙΣ ΤΡΑΓΩΔΙΕΣ ΤΟΥ ΕΥΡΙΠΙΔΗ
Της  Δήμητρας Παπαναστασοπούλου

Μια νέα, μικρή, αλλά σπουδαία, ενότητα αρχίζει με τη σημερινή ανάρτιση, που ελπίζω να βρείτε ενδιαφέρουσα.

Κάθε τραγωδία ακυρώνει μια θεμελιακή σχέση των ηρώων της, εγκαθιδρύοντας στη θέση της μια άλλη τάξη πραγμάτων. Ο Αριστοτέλης στο έργο του Περί Ποιητικής γράφει ότι η πράξη της τραγωδίας είναι μια καταστροφική πράξη, η οποία συντελείται μεταξύ συγγενών ή μεταξύ οικείων ανθρώπων.

Η πιο σκανδαλώδης ρήξη είναι εκείνη που παρουσιάζει ένα πρόσωπο αποστερημένο παντελώς από την προστασια του φυσικού γονέα ή και οδηγούμενο στον θάνατο από αυτόν(τον γονέα). Αυτός ο πανανθρώπινος νόμος που εννοεί  τον γεννήτορα προστάτη και όχι καταστροφέα του ίδιου του τού παιδιού, ανατρέπεται στον τραγικό μύθο με τρεις τρόπους:  την θυσία (από θρησκευτική αναγκαιότητα), την έκθεση(από κοινωνική ή πολιτική ανάγκη) και τον φόνο, τα κίνητρα του οποίου θα δούμε παρακάτω.

Στην κατηγορία της θυσίας εντάσσεται η πασίγνωση σφαγή της Ιφιγένειας, θυσία που αποφασίζει ο πατέρας της, βασιλιάς Αγαμέμνων. Πολύ λιγώτερο γνωστή είναι η θυσία της κόρης του Ερεχθέα (κύριο θέμα της χαμένη τραγωδίας του Ευριπίδη Ερεχθεύς). Από τα ελάχιστα αποσπάσματα που έχουν σωθεί, μαθαίνουμε ότι οι γονείς,οι οποίοι υποτάσσονται πρόθυμα στην θεϊκή απαίτηση μιας ανθρωποθυσίας, αντιμετωπίζουν έναν τρομακτικό κίνδυνο, που δεν αφορά μόνο τους ίδιους, αλλά το έθνος τους.

Ο, σχεδόν, άγνωστος μύθος του δράματος Ερεχθεύς, είναι με λίγα λόγια ο εξής: Ο Εύμολπος, γιός του Ποσειδώνα και της Χιόνης, εκστρατεύει μαζί με τους Θράκες εναντίον των Αθηνών. Ο Αθηναίος βασιλιάς Ερεχθεύς ζητά χρησμό από τους Δελφούς, για να μάθει πώς μπορεί να σώσει τη χώρα του από την εχθρική επίθεση. Και ο Απόλλωνας ζητά τη θυσία μιάς από τις τρείς κόρες του. Ο Ερεχθεύς και η σύζυγός του Πραξιθέα δέχονται να προβούν στη θυσία ενός από τα παιδιά τους, προκειμένου να σωθεί η Αθήνα.

Στην δεύτερη κατηγορία έχουμε την έκθεση, έναν γλωσσικό απόηχο που έφθασε στις μέρες μας ως «έκθετο βρέφος», ένα βρέφος που εγκαταλήσθηκε στην τύχη του από τον γονέα του, ή στον δρόμο ή στο κατώφλι ενός πλούσιου σπιτιού ή ενός βρεφοκομείου. Στις αρχαίες τραγωδίες η έκθεση ενός βρέφους υπαγορεύεται συνήθως από φόβο που προκάλεσε ένας χρησμός ή επειδή η έλευση του παιδιού ήταν δυσοίωνη για την οικογενειακή ή κοινωνική ευταξία.

Έτσι, ο Λάϊος εξέθεσε τον Οιδίποδα στο βουνό Κιθαιρώνα, για να αποφύγει την επαλήθευση ενός χρησμού. Η Αθηναία πριγκίπισσα Κρέουσα, έχοντας αποκτήσει τον Ίωνα από τον Απόλλωνα, και επιθυμώντας να αποφύγει την γενική κατακραυγή, τις υποψίες της οικογένειας και, πιθανά, μια βαριά ποινή για μια παράνομη ερωτική σχέση, αναγκάζεται να εκθέσει το νεογέννητο στην είσοδο του μαντείου.  Και στις δύο περιπτώσεις, τα βρέφη σώζονται. Ο Οιδίπους μεγαλώνει δίπλα στον βασιλιά Πόλυβο, ο Ίων δίπλα στην Πυθία.

Βέβαια, στις περιπτώσεις τόσο της θυσίας, όσο και της έκθεσης, δεν μιλάμε για παιδοκτονία, αφού οι γονείς δεν διαπράττουν φόνο. Εξ άλλου, η θυσία εγγράφεται στο θρησκευτικό πεδίο, ενώ η έκθεση δεν συνιστά κάν  αφαίρεση ζωής.

Στις τραγωδίες του Ευριπίδη, ωστόσο, συναντούμε τρεις περιπτώσεις αμιγούς παιδοκτονίας. Ο ένας από τους γονείς διαπράττει τον φόνο του παιδιού του με τα ίδια του τα χέρια, επιτίθεται ο ίδιος, ως θηρίο στο παιδί. Στην τραγική πράξη το επίθετο το οποίο χαρακτηρίζει την πράξη είναι : αυτόχειρ, κι εμείς ως σήμερα μιλούμε για αυτουργία- άμεση, αυτοπρόσωπη φονική δράση.

Οι ήρωες των τριών φονικών του Ευριπίδη είναι : η Αγαύη, στις Βάκχες, ο Ηρακλης στο Ηρακλής Μαινόμενος και η Μήδεια στην ομώνυμη τραγωδία.

Την επόμενη εβδομάδα θα ασχοληθούμε με την Αγαύη. Μέχρι τότε να είστε όλοι καλά!

ΖΑΝ-ΦΡΑΝΣΟΥΑ-ΞΑΒΙΕ  ΣΑΜΠΟΛΛΙΟΝ(1790-1832)

Η λύση ενός τεράστιου γρίφου

Της Dimitra Papanastasopoulou

Kάτω από το λαμπερό φως του φεγγαριού, τα όνειρα μπορούν να γίνουν πραγματικότητα, όπως συνέβη και σ’ εκείνα που κυνηγούσε με επιμονή ο Σαμπολλιόν. Διαβάστε το σαν παραμύθι και ονειρευτείτε κι εσείς...

Είκοσι χρόνια έχουν περάσει από τότε που η Στήλη της Ροζέττας μεταφέρθηκε στο Λονδίνο και όλοι οι ειδικοί των αρχαίων γλωσσών άρχισαν τον αγώνα της κατανόησης/μετάφρασης των ιερογλυφικών, που τους έβγαζαν κοροϊδευτικά τη γλώσσα, συνεχίζοντας να τους παιδεύουν.

Είχαν υπολογίσει ότι η τελευταία χρήση αυτής της γλώσσας-κωδικού είχε σταματήσει γύρω στα 400 μ.Χ., αλλά η κατανόησή της έσβησε δύο αιώνες αργότερα, όταν η Αίγυπτος κατακτήθηκε από τους Άραβες.

Ο Σαμπολλιόν έχε πάθος με τα ιερογλυφικά. Ήδη το 1810 έγραψε μια εργασία πάνω σ’ αυτά, σημειώνοντας: « η γραφή της Στήλης της Ροζέττας παρουσιάζει το όνομα του Έλληνα βασιλιά Πτολεμαίου. Το όνομα αυτό δεν θα μπορούσε να εκφραστεί στο ιερογλυφικό τμήμα αυτού του μνημείου, αν τα ιερογλυφικά δεν είχαν τη δυνατότητα να αναπαράγουν ήχους. Ήταν μια γλώσσα που, όχι μόνο την έγραφαν, αλλά και την μιλούσαν».

Αυτή η πεποίθησή του, ότι τα ιερογλυφικά αναπαριστούσαν και ήχους ήταν απόλυτα ριζοσπαστική. Έγραφε αυτά τα λόγια, χωρίς να έχει ταξιδέψει στην Αίγυπτο, έχοντας δει την Στήλη πριν από δέκα χρόνια και βασιζόμενος σε μελέτες και γκραβούρες που είχαν φτιάξει οι ακαδημαϊκοί του Ναπολέοντα στην Αίγυπτο, απογοητευμένος από την ποιότητά τους, παθιασμένος μέχρι τα κατάβαθα της ψυχής του, με την αγωνία να τον κατατρώει: θα με προλάβει κάποιος άλλος;

Το 1816 ο Σαμπολλιόν έχει απέναντί του μια σημαντική πρόκληση που τον αναστατώνει. Ένας ανταγωνιστής του, και μάλιστα Άγγλος, ο Τόμας Γιάγκ, μέτρησε τις φορές που οι λέξεις εμφανίζονταν στο ελληνικό σύστημα, βρήκε ένα αντίστοιχο σύμβολο να παρουσιάζεται με την ίδια συχνότητα, και υπέθεσε ότι το νόημά τους ήταν το ίδιο. Μ’ αυτόν τον τρόπο εντόπισε τις λέξεις βασιλιάς, και, Αίγυπτος. Ωστόσο, δεν κατάφερε να συνεχίσει, αφού στηριζόταν στην μαντική και εντόπιζε κάποιες λέξεις, χωρίς να μπορεί να τις διαβάσει- μια τεράστια ανακούφιση για τον φίλο μας τον Σαμπολιόν...

Ο Σαμπολλιόν επιμένει. Κοιτώντας τα σύμβολα ξανά και ξανά, σκεφτόταν ότι εκείνο που έμοιαζε με φυσίγγι, έπρεπε να αντιστοιχεί με το όνομα του Πτολεμαίου. Πίστευε ότι τα σύμβολα μέσα στο φυσίγγι είχαν το καθένα τον δικό του ήχο, χωρίς να έχει την παραμικρή ιδέα περί του πώς ακουγόταν ο κάθε  ήχος. Συμπέρανε, όμως, ότι έπρεπε να συγκρίνει ένα ζεύγος ονομάτων, στα οποία επανεμφανίζονταν τα ίδια σύμβολα.

Στα γενέθλια των 31 του χρόνων σκέφτηκε να μετρήσει τους μεμονωμένους χαρακτήρες στις γραφές, βρίσκοντας 486 ελληνικές λέξεις να αντιστοιχούν σε 1419 ιερογλυφικά σύμβολα. Αντιλαμβάνεται ότι τα ιερογλυφικά δεν αποτελούν λέξεις, αλλά έναν ήχο το καθένα, αλλά... του λείπουν στοιχεία, δεν μπορεί να προχωρήσει.

Η τύχη του χαμογελά στις 14 Σεπτεμβρίου 1822. Λαμβάνει ένα γράμμα από τον καλό του φίλο Νίκολας Ουγιό, ο οποίος μόλις επέστρεψε από την Αίγυπτο με φωτογραφικό υλικό από το συγκρότημα του ναού στο Αμπού Σιμπέλ, που μόλις έχει ανακαλυφθεί. Κοιτώντας τις φωτογραφίες, το μάτι του εστιάζει στο πλάι ενός αγάλματος. Ανάμεσα στα αμέτρητα ιερογλυφικά, διακρίνει το φυσίγγι και συμπεραίνει ότι κι αυτά τα γραπτά περιέχουν ονόματα.

Με τους παλμούς της καρδιάς του να ανεβαίνουν, αρχίζει και προσέχει ένα-ένα τα σημάδια. Αν παρίστανε κάποιο τον ήλιο, τι ήχο θα είχε;

Ο Σαμπολλιόν έχει καταλήξει από καιρό και σε ένα άλλο συμπέρασμα, βασιζόμενος τις πολλές αρχαίες γλώσσες που έχει μελετήσει( Λατινικά, Αρχαία Ελληνικά, Εβραϊκά, Αμχαρικά, Σανσκριτικά, Αβεστιανικά, Παχλαβί, Αραβικά, Συριακά,Χαλδαϊκά, Περσικά και Κινεζικά). Ότι η πιο κοντινή γλώσσα στα ιερογλυφικά είναι εκείνη των Κοπτών, δηλαδή η πρώιμη χριστιανική γλώσσα της Αιγύπτου. Και στη γλώσσα των Κοπτών, η λέξη ήλιος λέγεται rah, ένα όνομα που αντιπροσωπεύει τον αρχαίο θεό του ήλιου, τον Ρα. Ο Σαμπολλιόν σκέπτεται ότι αν το επόμενο γραμμα είναι ένα Μ και πιο κάτω υπάρχουν σύο Σ, τότε βρήκε το όνομα του φαραώ Ραμσής.

Τα μάτια του ερευνητή ανοίγουν, γίνονται πελώρια, συνειδητοποιώντας ότι μόλις διάβασε ένα ιερογλυφικό!

Με χέρια που δεν υπακούν στις εντολές του εγκεφάλου του, ψάχνει ιερογλυφικά και σε άλλες ζωγραφιές. Βλέπει άλλο ένα φυσίγγι, μόνο που αντί να υπάρχει το Μ και τα Σ βλέπει την εικόνα ενός πουλιού. Τι θα μπορούσε να σημαίνει αυτό;

Το πουλί του Νείλου λέγεται Ίβις και στην αρχαιότητα αντιπροσώπευε τον θεό Θωδ, τον θεό της Γραφής. Άρα, αυτό που γράφει το φυσίγγι είναι Τούθμοσις- ένας άλλος φαραώ.

Και αρχίζει να χορεύει. Έχει λύσει τον γρίφο.

Στις 27 Σεπτεμβρίου ανακοινώνει τα ευρήματά του στο Γαλλικό Ινστιτούτο και στον κόσμο ολόκληρο. Το πρώτο, το θεμελιώδες βήμα για τη μετάφραση των ιερογλυφικών και την μετέπειτα εξερεύνηση της ζωής στην αρχαία Αίγυπτο έχει συντελεστεί, και ήταν το πάθος του που το ανακάλυψε.