Η ΕΞΕΓΕΡΣΗ ΤΩΝ ΜΑΔΡΙΛΕΝΩΝ ΣΤΑ 1808 (2 ΜΑΙΟΥ)

Της Δήμητρας Παπαναστασοπούλου

Ο Μάϊος είναι ένας με διπλό πρόσωπο: από τη μία οι μοσχοβολιές των λουλουδιών απλώνονται και μυρώνουν την ατμόσφαιρα ∙ από την άλλη, κύματα επαναστάσεων πυροδοτούν ολόκληρο τον κόσμο, ξεκινώντας με την πρώτη του κιόλας μέρα, την Πρωτομαγιά που γιορτάζεται σε ολόκληρο τον κόσμο.

Σήμερα θα ασχοληθούμε με τα γεγονότα της εξέγερσης της  2^ης Μαϊου του έτους 1808 στη Μαδρίτη, γεγονότα που αποτελούν μέρος του Ισπανικού Πολέμου Ανεξαρτησίας.

Ο Ναπολέων Βοναπάρτης είχε καταλάβει την πόλη της Μαδρίτης στις 19 Μαρτίου της ίδιας χρονιάς (1808), αναγκάζοντας τον Ισπανό βασιλιά Κάρολο Δ΄να παραιτηθεί προς χάριν του γιού του Φερδινάνδου Ζ΄. Τέσσερις μέρες αργότερα, τα γαλλικά στρατεύματα υπό τον Μέγα Δούκα Ιωακείμ Μουράτ εισήλθαν στην πόλη.

Η πρόθεση του Γάλλου Μεγάλου Δούκα Ιωακείμ Μουράτ, να μετακινήσει την κόρη, Μαρία Λουίζα, και τον νεότερο γιό του Καρόλου Δ΄ ινφάντη Φραγκίσκο ντε Πάουλα στην γαλλική πόλη Μπαγιόν, δημιούργησε δυσφορία στο κυβερνητικό συμβούλιο, το οποίο διαφώνησε. Ο Μουράτ στάθηκε τυχερός, λαμβάνοντας ένα σημείωμα από τον Φερδινάνδο Ζ΄, ο οποίος συναινούσε στην μετακίνηση των αδελφών του καθώς ήδη βρισκόταν στην Μπαγιόν.

Την 2^η Μαϊου πλήθος κόσμου άρχισε να μαζεύεται μπροστά στο Βασιλικό Παλάτι της Μαδρίτης και να εισέρχεται στην μεγάλη του αυλή, επιδιώκοντας να ματαιώσουν την μετακίνηση των πριγκίπων και ιδιαίτερα του νεαρότατου Φραγκίσκο ντε Πάουλα.

Ο στρατηγός Μουράτ έστειλε ένα τάγμα γρεναδιέρων της Αυτοκρατορικής Φρουράς στο παλάτι μαζί με ένα απόσμασμα πυροβολικού. Συγχρόνως περιόρισε τα ισπανικά στρατεύματα μέσα στα στρατόπεδά τους, καθιστώντας τα ανίκανα να αντισταθούν.

Το πυροβολικό άνοιξε πυρ στο συγκεντρωμένο πλήθος και η εξέγερση άρχισε να απλώνεται και σε άλλα μέρη της πόλης. Ο Μουράτ μετακίνησε γρήγορα τα στρατεύματά του και τα διέσπειρε μέσα στην πόλη∙ η σκληρή αντιπαράθεση μεταξύ  των άριστα οπλισμένων στρατιωτών και των σχεδόν άοπλων πολιτών κράτησε ώρες πολλές με μεγαλύτερη ένταση στην Πουέρτα ντελ Σόλ και την Πουέρτα ντε Τολέδο.

Κάποια ισπανικά στρατεύματα που βρίσκονταν σε στρατόπεδα του Μοντελεόν αποφάσισαν να αντισταθούν και ενώθηκαν με τον κόσμο εναντίον των Γάλλων. Δύο από τους αξιωματικούς τους, ο Λουίς ντε Τόρρες και ο Πέντρο Βελάρντε υ Σατντιλλάν μνημονεύονται ως σήμερα σαν ήρωες της εξέγερσης. Σκοτώθηκαν και οι δύο εκείνη την ημέρα.

Η εξέγερση πνίγηκε τελικά στο αίμα  και τη βία των γαλλικών στρατευμάτων. Ο Μουράτ κήρυξε στρατιωτικό νόμο την ίδια μέρα, παίρνοντας στα χέρια του την εξουσία. Οι Γάλλοι πολύ σύντομα είχαν τον έλεγχο ολόκληρης της πόλης, μιας πόλης ματωμένης από τους εκατοντάδες νεκρούς της.

Ο στρατηγός Γκρουσύ που επελέγη από τον Μουράτ ως επι κεφαλής της στρατιωτικής επιτροπής επιβολής του στρατιωτικού νόμου διέταξε  το ματωβαμμένο βράδυ της 2^ης Μαϊου εκατοντάδες καταδίκες εις θάνατον σε όσους έφεραν όπλο- οποιοδήποτε όπλο...

Ο Μουράτ ανακοίνωσε: «Ο πληθυσμός της Μαδρίτης παρασύρθηκε και αφέθηκε στην εξέγερση και στον θάνατο. Γαλλικό αίμα χύθηκε και ζητά εκδίκηση. Όλοι όσοι συνελλήφθησαν κρατώντας όπλο θα εκτελεστούν».

Οι δημόσιες συγκεντρώσεις απαγορεύθηκαν και μια ανακοίνωση επέβαλε να παραδοθούν όλα τα όπλα στις Αρχές. Και, ενώ τα παιδιά του Καρόλου Δ΄βρίσκονταν στην Μπαγιόν, στην Μαδρίτη ανακηρυσσόταν βασιλιάς ο αδελφός του Βοναπάρτη, ο Ιωσήφ, την 15^η Ιουνίου, εγκαινιάζοντας μια γενικευμένη αντι-γαλλική εξέγερση σε ολόκληρη την Ιβηρική Χερσόνησο.

Ο Μουράτ ήταν γαμπρός του Ναπολέοντα και λίγο αργότερα έγινε βασιλιάς της Νάπολης.

Τα νέα έφτασαν την ίδια μέρα στην γειτονική πόλη Μοστόλες. Ο Χουάν Περέζ Βιλλαμίλ, Δημόσιος Κατήγορος του Ανώτατου Πολεμικού Συμβουλίου, έπεισε τους δημάρχους Αντρές Τορρεχόν και Σιμόν Χερνάντεζ  να υπογράψουν μια διακήρυξη πολέμου, καλώντας όλους τους Ισπανούς εναντίον των Γάλλων εισβολέων. Η επικεφαλίδα της διακήρυξης ήταν «Bando de los alcaldes de Móstoles» ή «bando de la Independencia», δηλαδή «Διακήρυξη Ανεξαρτησίας».

Οι Γάλλοι πίστεψαν ότι μετά την καταστολή της εξέγερσης της Μαδρίτης θα έπαιρναν πολύ εύκολα τον έλεγχο ολόκληρης της Ισπανίας. Ωστόσο, συνέβη το αντίθετο. Τις επόμενες εβδομάδες ξέσπασαν εξεγέρσεις σε πολλές πόλεις της χώρας.

Ο πίνακας του Φρανθίσκο Γκόγια, «Η έφοδος των Μαμελούκων» ή «Η 2^η Μαϊου 1808» αντικατοπτρίζει τις μάχες που έγιναν στους δρόμους της Μαδρίτης και ιδιαίτερα μια σκηνή που έλαβε χώρα στο Calle de Alcalá, κοντά στην πλατεία Πουέρτα ντελ Σόλ, παρουσιάζοντας μια δραματικά χαοτική σκηνή, δοσμένη με ρεαλισμό που κόβει την ανάσα.

Οι Μαμελούκοι ήταν  Τούρκοι στρατιώτες, ενταγμένοι στον γαλλικό στρατό του Ναπολέοντα, εκείνοι που συνόδεψαν τους Ισπανούς πρίγκιπες στην Γαλλία.

Το έργο φιλοτεχνήθηκε το 1814, μετά την απέλαση των Γάλλων και την επιστροφή του Φερδινάνδου Ζ΄στον ισπανικό θρόνο. Ωστόσο, ο Φερδινάνδος Ζ΄ δεν ικανοποιήθηκε, βλέποντας τους Μαδριλένους να πολεμούν με μαχαίρια και ο πίνακας (μαζί με το «ταίρι» του που δείχνει τις εκτελέσεις της επόμενης ημέρας (3 Μαϊου), δεν εκτέθηκε δημόσια για πολλά χρόνια.

ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ

ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ

30/04/2017 Συγγραφή & ανάγνωση Πάθος μη ελεγχόμενο... Παρουσίαση-κριτική Γιώργος Αρκουλής

Η λαρισαία συγγραφέας Δήμητρα Παπαναστασοπούλου, με το τέταρτο -μέσα σε μια πενταετία- μυθιστόρημά της «Ανεξέλεγκτο πάθος», που κυκλοφόρησε πρόσφατα με τη φροντίδα του οίκου Εμπειρία Εκδοτική, στέλνει σημαντικό μήνυμα ότι θα μας απασχολήσει στο μέλλον όχι τόσο όσο ως δημιουργός ρομάντσων, που είναι βεβαίως της μόδας, αλλά ως συγγραφέας που δουλεύει σχολαστικά το ιστορικό στοιχείο πριν αρχίσει να πλέκει την υπόθεση του βιβλίου της.

Αυτήν τη φορά, με το «Ανεξέλεγκτο πάθος», η Δ. Π. σκύβει για τα καλά στον μεταπολεμικό Πειραιά, με τη φτώχεια του (Κοκκινιά) αλλά και την αστική του υπεροχή (Καστέλλα), μεταφέροντας στις σελίδες στοιχεία που υπηρετούν εντυπωσιακά τη λογοτεχνία και την ιστορία. Κι αν ένα ρομάντσο θεωρείται εύκολο, η ιστορία είναι που με τη δυσκολία της θα οδηγήσει σε συναρπαστικό -και ίσως ζόρικο- αποτέλεσμα. Άλλωστε, τα πρώτα βιβλία της Μεϊμαρίδου, με τις τεράστιες πωλήσεις, στηρίχτηκαν ακριβώς πάνω σε αυτήν τη συνταγή (με τη Σμύρνη να παίρνει τη θέση του γοητευτικού -πριν από 60 χρόνια- Πειραιά). Όσο για την υπόθεση του μυθιστορήματος; Μοιάζει να είναι μια ερωτική ιστορία που αναπαράγει και αντανακλά το χάος, σε μια διαδρομή από τον Πειραιά στη Γρανάδα της Ανδαλουσίας και από εκεί στο Λονδίνο και την πλανεύτρα Θεσσαλονίκη. Στην παρουσίαση του βιβλίου, στην Αίθουσα «Βαρώνου Κίμωνος Ράλλη», στον ιστορικό Πειραϊκό Σύνδεσμο της πλατείας Κοραή (που δυστυχώς θυμίζει ενοχλητικό σκουπιδότοπο, από το συνεχιζόμενο έργο εγκατάστασης του τραμ, έργο που έχει διχάσει τους Πειραιώτες), ένας από τους ομιλητές διέγνωσε σεβασμό της συγγραφέως στις λέξεις, στη μουσική, στα χρώματα και στη θάλασσα, τονίζοντας ότι η Παπαναστασοπούλου με το «πάθος» της ανεβάζει τον πήχη της δουλειάς της. Από μια άποψη, το βιβλίο θυμίζει αρκετά στοιχεία από τα «Βαμμένα κόκκινα μαλλιά» του Πειραιώτη Κώστα Μουρσελά, ίσως και από το «Τάλγκο» του Βασίλη Αλεξάκη, που είχαν κάνει εξαιρετική πορεία όταν κυκλοφόρησαν. Η Παπαναστασοπούλου δείχνει να βαδίζει σε αντίστοιχο βεληνεκές επιτυχώς, αν και προσθέτει ένα σημαντικό στοιχείο, χωρίς να προσπερνά το ερωτικό στόρι: Την καταγραφή ιστορικών ντοκουμέντων, που, ευτυχώς, προσθέτουν αρκετή γοητεία σε μια υπόθεση «ανεξέλεγκτου πάθους».

Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΓΑΡΥΦΑΛΛΩΝ(Revolução dos Cravos)                

Μια διαφορετική επανάσταση

Της Δήμητρας Παπαναστασοπούλου

Το1974, λίγους μόνο μήνες πριν επανέλθει η Δημοκρατία στον τόπο μας, προηγήθηκε η  Πορτογαλία. Μόνο που η εκεί φασιστική δικτατορία υπήρχε από το 1926, δεκατίες πριν τη δική μας...

Η χώρα βούλιαζε οικονομικά, καθώς ξόδευε το 40% του προϋπολογισμού της στις αποικίες και στο στράτευμα υπήρχε βαθιά δυσαρέσκεια.

Έτσι, δημιουργήθηκε το Κίνημα των Ενόπλων Δυνάμεων (MFA) έχοντας μέλη κυρίως λοχαγούς και κατώτερους αξιωματικούς, οι οποίοι είχαν φοιτήσει στο πανεπιστήμιο της Λισσαβόνας∙ αρκετοί από αυτούς είχαν ασπαστεί τον Μαρξισμό. Οργανώθηκε συνωμοτικά, κάτω από τη μύτη του στυγνού καθεστώτος, πού τότε διοικούσε ο διάδοχος του Σαλαζάρ, Μαρσέλο Καετάνο.

Επί κεφαλής του στρατιωτικού αυτού κινήματος ήταν ο αριστερός λοχαγός Οτέλο Σαράϊβα ντε Καρβάλιο, μια χαρισματική φιγούρα της επανάστασης που θαύμαζε τον Φιντέλ Κάστρο.

Το ημερολόγιο έδειχνε 25 Απριλίου και τα ρολόγια στην Πορτογαλία  12:20 το μεσημέρι όταν ακούστηκε από το ραδιόφωνο ένα σύνθημα- ένα τραγούδι. Ήταν το «Γκράντολα, μελαμψή πόλη» του αντιστασιακού ποιητή Ζέκα Αλφόνσο και απευθυνόταν στα μέλη του Κινήματος, δίνοντας την εντολή στα μέλη τους να καταλάβουν συγκεκριμένα στρατηγικά σημεία εξουσίας.

Οι πραξικοπηματίες απηύθυναν έκκληση στους κατοίκους της Λισσαβώνας να μείνουν κλεισμένοι στα σπίτια τους, αλλά δεν τους άκουσε κανείς. Χιλιάδες άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους, ενώθηκαν με τους στρατιώτες των επαναστατών, τοποθέτησαν γαρύφαλλα στις κάννες των όπλων τους και στα δικά τους αυτιά, τραγουδώντας δυνατά το τραγούδι-σύνθημα της επανάστασης.

Τα άφθονα ευωδιαστά γαρύφαλλα που γέμισαν τους δρόμους συμβόλιζαν την ειρήνη και την συμφιλίωση. Ήταν μια αλλιώτικη επανάσταση, ορισμένη από τις μυρωδιές της φύσης και την μελοποιημένη ποίηση στα χείλη χιλιάδων ανθρώπων.

Μετά από έξι ώρες το δικτατορικό καθεστώς του Αντόνιο ντε Ολιβέϊρα Σαλαζάρ και του διαδόχου του Μαρσέλο Καετάνο, το Νέο Κράτος(Estado Novo) όπως το αποκαλούσε, κατάρρευσε. Η ανατροπή ήταν σχεδόν αναίμακτη( υπήρξαν 4 νεκροί). Ο Καετάνο, μετά από διαπραγματεύσεις, παρέδωσε την εξουσία και έφυγε για την Βραζιλία.

Εκείνο το βράδυ διεξήχθη και ο διαγωνισμός τραγουδιού της Γιουβίζιον. Την Πορτογαλία εκπροσωπούσε ο τραγουδιστής Πάλουλο ντε Καρβάλιο με το τραγούδι «Μετά το αντίο» (e depois do adeus). Αυτό το τραγούδι που ακούστηκε από όλα τα ραδιόφωνα και τις τηλεοράσεις το βράδυ που οι Πορτογάλοι ανέπνεαν το φρέσκο αεράκι της ελευθερίας, έγινε το δεύτερο σύνθημα της επανάστασης, το τραγούδι που συμβόλιζε την απελευθέρωση από τα δεσμά της χούντας.

Κατά τη διάρκεια των επόμενων δύο ετών η διακυβέρνηση της χώρας πέρασε στα χέρια της επταμελούς «Χούντας της Εθνικής Σωτηρίας», με επί κεφαλής τον στρατηγό Αντόνιο Ριμπέιρο ντε Σπίνολα.

Επειδή το Κίνημα, όπως είπαμε, απαρτιζόταν κυρίως από λοχαγούς, χρειάστηκαν κάποιοι ανώτεροι για να προσδώσουν κύρος και να... φυλακίσουν τον αριστερό λοχαγό ντε Καρβάλιο, από φόβο μήπως εγκαταστήσει ένα απολυταρχικό καθεστώς τύπου Στάλιν. Ο Σπίνολα, πρώην κυβερνήτης της Γουϊνέας, «ο στρατηγός με το μονόκλ», ο οποίος φρόντισε να αυτοπροβληθεί ως ηγετική φιγούρα της επανάστασης των γαρυφάλλων, χωρίς ουσιαστική συμμετοχή, κρίθηκε ο καταλληλότερος για τη θέση του προσωρινού Προέδρου της Δημοκρατίας. 

Μια σκληρή μάχη μεταξύ δεξιών και αριστερών αξιωματικών έληξε αισίως με την επικράτηση των μετριοπαθών δυνάμεων που οδήγησαν τη χώρα στις εκλογές για νέο σύνταγμα ακριβώς ένα χρόνο μετά (24 Απριλίου 1975) και σε νέες εκλογές το 1976, που ανέδειξαν την πρώτη συνταγματική κυβέρνηση. Η δημοκρατία πατούσε σε σταθερό έδαφος και δέκα χρόνια αργότερα η Πορτογαλία έγινε μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

ΔΙΟΝΥΣΟΣ ΚΑΙ ΑΡΙΑΔΝΗ

Της Dimitra Papanastasopoulou

Όταν ο Θησέας, νικητής του Μινώταυρου, άφησε το νησί του Μίνωα, απαλλάσσοντας την πατρίδα του από το  θανατικό των νέων ανθρώπων, πήρε μαζί του και την βασιλοπούλα Αριάδνη( γνωστή στην Κρήτη ως Αριάγνη ή Αριδήλα), η οποία τον είχε βοηθήσει δίνοντάς του τον μήτο- τη λύση του λαβύρινθου.

Τα αισθήματα της Αριάδνης είναι γνωστά και φανερά από την πράξη της: αγάπησε τον Θησέα. Το τι ένιωσε, όμως, ο Αθηναίος ήρωας για εκείνη, δεν είναι απόλυτα εξακριβωμένο και οι παραλλαγές των μύθων πολλές.

Οι Αθηναίοι έλεγαν ότι ο Θησέας υποσχέθηκε γάμο στην Αριάδνη όταν έφταναν στην Αθήνα. Όταν το καράβι με τα μαύρα πανιά έφτασε στην νήσο Δία(σημερινή Νάξο), όμως, ο Θησέας υποχρεώθηκε να αφήσει εκεί την αγαπημένη του, υποχωρώντας στις ορέξεις του θεού Διόνυσου.

Η αφήγηση του Ομήρου στην Οδύσσεια μας λέει ότι ο Θησέας δεν μπόρεσε να χαρεί την Αριάδνη, επειδή στη νήσο Δία την σκότωσε η θεά Άρτεμις Διονύσου μαρτυρίησι. Δεν γνωρίζουμε αν ο ποιητής εννοεί την Νάξο ή ένα έρημο νησί κοντά στην Κρήτη, που μέχρι τις μέρες μας αποκαλείται Ντία, δεν μας περιγράφει τις μαρτυρίες του Διονύσου ούτε σε τι σφάλμα είχε υποπέσει η Αριάδνη για να φονευθεί από την Άρτεμη.

Μια άλλη εκδοχή αναφέρει ότι η Άρτεμη την σκότωσε επειδή έχασε την παρθενία της, ερχόμενη σε επαφή με τον Θησέα μέσα σε ένα ιερό του Διονύσου.

Η επικρατέστερη εκδοχή των αρχαϊκών χρόνων παραδίδει ότι ο Θησέας έφυγε κρυφά από τη Νάξο, εγκαταλείποντας την Αριάδνη κοιμώμενη, ή επειδή αγαπούσε την Αίγλη, κόρη του Πανοπέα, ή επειδή έτσι τον διέταξε η Αθηνά, για να παραχωρηθεί η νέα στον Διόνυσο.

Σύμφωνα με άλλη παραλλαγή, ο Διόνυσος βρήκε την Αριάδνη σε μια ακτή της Νάξου ή να κοιμάται ή να έχει ξυπνήσει και να κλαίει για την τύχη της. Έτσι ή αλλιώς, ο Διόνυσος την παρηγόρησε και την έκαμε γυναίκα του. Ο ίδιος ο Ησίοδος την αναγνωρίζει ως σύζυγο του Διονύσου και αθάνατη- ένα δώρο του Δία. Η Αριάδνη χάρισε στον Διόνυσο δύο γιούς: τον Οινοπίωνα και τον Στάφυλο.

Κατ’ άλλους, ο Διόνυσος άρπαξε με τη βία την Αριάδνη από τα χέρια του Θησέα στη Νάξο, ενώ υπάρχει και μια εντελώς αδιευκρίνιστη εκδοχή, σύμφωνα με την οποία η Αριάδνη είχε έρθει στη Νάξο φερμένη από κάποιους ναύτες και έζησε με τον Ώναρο, ιερέα του Διόνυσου.

Τέλος, λέγεται ότι η Αριάδνη, όταν αντελήφθηκε την ατιμωτική της εγκατάλειψη, κρεμάστηκε από ένα δέντρο.

Ο Πλούταρχος τώρα, διασώζει μια ιστορία, ειπωμένη από κάποιον Παίονα από τον κυπριακό Αμαθούντα. Ο Θησέας, παρασύρθηκε στις ακτές της Κύπρου από φοβερή τρικυμία. Εκεί, αναγκάστηκε να βγάλει στην ακτή την ήδη ταλαιπωρημένη και εγκυμονούσα Αριάδνη, αλλά την ώρα που, ανεβασμένος στο καράβι, προσπαθούσε με τους συντρόφους του να το δέσει στην ξηρά, τα κύματα το παρέσυραν μακριά. Η Αριάδνη έμεινε μόνη... Κύπριες γυναίκες τη βοήθησαν, την παρηγόρησαν, φτάνοντας στο σημείο να γράφουν γράμματα και να της λένε ότι ήταν γραμμένα από τον Θησέα. Η Αριάδνη έχανε τη μάχη με τη ζωή μέρα τη μέρα, μέχρι που πέθανε, πριν προλάβε να γεννήσει.

Ο Θησέας επέστρεψε όταν ο καιρός τού το επέτρεψε για να βρει τη γυναίκα του νεκρή. Έδωσε χρήματα στις γυναίκες που την είχαν φροντίσει για να θυσιάζουν στον τάφο της, ο οποίος ήταν σε ένα άλσος. Οι Αμαθούσιοι το ονόμασαν άλσος της Αριάδνης Αφροδίτης και κάθε χρόνο, την ημέρα της θυσίας ένας νέος ξάπλωνε και φώναζε, παριστάνοντας μια ετοιμόγεννη γυναίκα.

Αυτό το τελευτίο είναι ένα έθιμο γνωστό σε πολλές περιοχές του κόσμου, κατά το οποίο ένας άνδρας παριστάνει μια γυναίκα που είναι λεχώνα, για να εξαπατήσει τα πονηρά πνεύματα και να προστατεύσει τη γυναίκα.

ΤΟ ΠΑΡΑΞΕΝΟ ΦΡΟΥΤΟ

(τραγούδι της Μπίλλυ Χόλινταιη)

Της Δήμητρας Παπαναστασοπούλου

Με νωπές ακόμη τις θρησκευτικές προσλαμβάνουσες της Ανάστασης του Χριστού και με διάθεση να παραμείνω επικεντρωμένη στον άνθρωπο και όσα τον απασχολούν, θέλω να σας μιλήσω για τούτο το ιδιαίτερο τραγούδι που ηχογραφήθηκε το 1939, το πρώτο που αναφέρεται στον ρατσισμό και στα καταπατημένα ανθρώπινα δικαιώματα. 

Οι στίχοι του τραγουδιού προέρχονται από το ποίημα του Άμπελ Μέροπολ, ενός καθηγητή γυμνασίου του Μπρόνξ της Νέας Υόρκης «Πικρό Φρούτο» (Bitter Fruit). Ο Μέροπολ ήταν Εβραίος με καταγωγή ρωσική, ήδη μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος.

Εκφράζει τη φρίκη και τον αποτροπιασμό που ένιωσε βλέποντας τη φωτογραφία του Λώρενς Μπέιτλερ, η οποία έδειχνε τους Τόμας Σιπ και Άμπραμ Σμίθ, δύο μαύρους ήδη λιντσαρισμένους να κρέμονται από τα κλαδιά ενός δένδρου στην πόλη Μάριον της Ιντιάνα.

Ο Μέροπολ έγραψε το ποίημα, το οποίο εκδόθηκε στο περιοδικό The New Yorker Teacher το 1936 υπογράφοντας ως Λιούις Άλλαν, φοβούμενος δίωξη. Στη συνέχεια το μελοποίησε μόνος, αφού κανένας δεν τολμούσε να το κάνει.

Το τραγούδι σημείωσε μικρή επιτυχία, ερμηνευμένο από τον ίδιο τον Μέροπολ, τη γυναίκα του και την μαύρη τραγουδίστρια Λώρα Ντάνκαν, στο χώρο του Madison Square Garden.

Ο Μπάρνεϊ Τζόζεφσον, ιδρυτής του νυχτερινού κέντρου Cafe Society στην Νέα Υόρκη, το άκουσε. Γοητευμένος, πρότεινε στη Μπίλι Χόλινταιη να το τραγουδήσει στο δικό του κέντρο, πράγμα που έγινε.

«Την πρώτη φορά που το τραγούδησα, νόμισα ότι κάναμε μεγάλο λάθος. Είχα τελειώσει και επικρατούσε απόλυτη σιωπή. Δεν ακουγόταν τίποτα. Ξαφνικά, κάποιος άρχισε να χειροκροτεί και με μιάς όλοι άρχισαν να χειροκροτούν από παντού και να ζητωκραυγάζουν», δήλωσε η Χόλινταιη.

Ο πανέξυπνος Τζόζεφσον κατάλαβε τη δύναμη της επιρροής του τραγουδιού και πρότεινε στην Χόλινταιη να το λέει σε όλες τις παρουσιάσεις της τελευταίο. Κι εκείνη τον άκουσε. Τα φώτα έσβηναν και ένας προβολέας φώτιζε μόνο την τραγουδίστρια. Με τα χέρια σε στάση προσευχής και με μάτια κλειστά, η Χόλινταιη το τραγουδούσε με την χαρακτηριστική, καθαρή λυρική φωνή της, μεταφέροντας τους πάντες σε μιαν άλλη, άϋλη, ουράνια σφαίρα.

Στη συνέχεια, η Χόλινταιη πρότεινε στην δισκογραφική της εταιρία Κολούμπια να το ηχογραφήσει. Η Κολούμπια αρνήθηκε, αλλά η Χόλινταιη επέμεινε, προτείνοντάς το στην εταιρία Commodore Records, ιδιοκτήτης της οποίας ήταν ο φίλος της Μίλτ Γκάμπλερ. Τελικά, παίρνοντας μόνο μια μέρα άδεια από την Κολούμπια για να το ηχογραφήσει σε άλλο στούντιο, ο δίσκος κυκλοφόρησε. Το εν λόγω τραγούδι ήταν στην πίσω πλευρά του δίσκου, «κρυμμένο» λόγω των στίχων του.

Αυτός ο δίσκος έγινε η μεγαλύτερη εμπορική επιτυχία της Μπίλι Χόλινταιη.

Το «Παράξενο Φρούτο» έζησε και έφτασε να ανακηρυχτεί ύμνος του αντι-λιντσαριστικού κινήματος και να επηρεάσει το κίνημα των ανθρώπινων δικαιωμάτων της δεκαετίας του 1950.

Τον Δεκέμβριο του 1999, το περιοδικό Τάιμ το επέλεξε ως «τραγούδι του αιώνα».

Το 2002 η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου το περιέλαβε στις 50 κυριότερες ηχογραφήσεις του καταλόγου National Recording Registry.

Η φρικιαστική εικόνα των δύο ανθρώπινων κρεμασμένων σωμάτων στο δένδρο, εν μέσω μιας ειδυλλιακής ατμόσφαιρας των νότιων πολιτειών, αποτυπώθηκε στους παρακάτω στίχους:

«Τα δέντρα του Νότου βγάζουν ένα παράξενο φρούτο.

Αίμα στα φύλλα, αίμα στη ρίζα, μαύρα σώματα  που λικνίζονται στο νότιο αεράκι,

κι ένα παράξενο φρούτο να κρέμεται από τις λεύκες.

Σε μια βουκολική σκηνή του γενναίου Νότου, τα εξογκωμένα μάτια και το στραβωμένο στόμα,

το γλυκό και φρέσκο άρωμα της μανόλιας και ξαφνικά η μυρωδιά της καμένης σάρκας.

Εδώ είναι ένα φρούτο έτοιμο να ξεριζωθεί από τα κοράκια, να συλλεγεί από τη βροχή, να το γευθεί ο άνεμος, να το ψήσει ο ήλιος, να πέσει από το δέντρο.

Εδώ είναι μια παράξενη, πικρή σοδειά»

(Southern trees bear a strange fruit. Blood on the leaves and blood at the root, black bodies swingin’ in the Southern breeze, strange fruit hangin’ from the poplar trees.

Pastoral scene of the gallant South, the bulgin’ eyes and the twisted mouth,

Scent of magnolias sweet and fresh, then the sudden smell of burnin’ flesh.

Here is a fruit for the crows to pluck, for the rain to gather, for the wind to suck, for the sun to rot, for the tree to drop.

Here is a strange and bitter crop.)

Ο ΔΙΟΝΥΣΟΣ ΚΑΙ Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΟΥ

Της Dimitra Papanastasopoulou

Μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες επικρατούσε η γνώμη ότι η λατρεία του θεού Διόνυσου – ενός θεού με προέλευση θρακική ή μικρασιατική- είχε εισαχθεί στη  χώρα μας   ελάχιστα πριν τους ιστορικούς χρόνους. Οι ανασκεφές στην Πύλο, όμως, στα 1953 έφεραν στο φως δύο επιγραφές, γραμμένες στην Γραμμική Γραφή Β, χρονολογημένες στον 12^ο π.Χ. αιώνα.

Ο Διόνυσος για τους Έλληνες αντιπροσωπεύει τον θεό της βλάστησης (εκτός των δημητριακών καρπών), του κρασιού και κατ’ επέκτασιν της χαράς και της γονιμότητας.

Ο Όμηρος αναφέρει ότι είναι ο μυστικά μεγαλωμένος γιός του Δία και της Σεμέλης, αλλά χωρίς παλάτι στον Όλυμπο. Ούτε για θεό τον λογαριάζει ο τυφλός ποιητής, αφού μας τον παρουσιάζει τρέμοντα μπροστά στην οργή και τις απειλές του βασιλιά της Θράκης Λυκούργου και καταφεύγοντα στην παρήγορη θαλάσσια αγκαλιά της Θέτιδας.

Αντίθετα, ο Ησίοδος τον θεωρεί θεό, μαζί και την μητέρα του που είχε γίνει αθάνατη, ενώ υπάρχει και η μαρτυρία ότι ο Διόνυσος μετονόμασε τη μητέρα του Διώνη ή Θυώνη και την ανέβασε μαζί του στο θεϊκό βουνό.

Το γνώρισμα που χαρακτηρίζει από την αρχή την διονυσιακή θρησκεία είναι η έκσταση, να «βγαίνει» κανείς και να ξεπερνά τον εαυτό του, όχι μόνο μέσω του κρασιού, αλλά και μέσω του παράφορου χορού. Ίσως αυτός είναι ο λόγος που ο Όμηρος, πρεσβευτής της ολυμπιακής θρησκείας και αντίθετος με τα όποια μυστικυστικά κηρύγματα, σχεδόν τον αγνοεί. Ο απλός λαός, όμως, τον ακολουθεί με ιδιαίτερη ευχαρίστηση, τον βαφτίζει Λύσιο (αυτός που λυτρώνει από τις έγνοιες και τα βάσανα της καθημερινότητας) και τον λατρεύει στην κυριολεξία.

Όταν αργότερα, αλλά εντός της αρχαϊκής περιόδου, το οργιαστικό στοιχείο μετριάστηκε ως ένα βαθμό, ο Διόνυσος πέρασε επίσημα την είσοδο στους Δελφούς για να αντικαταστήσει τον Απόλλωνα τους τρεις χειμωνιάτικους μήνες, που ο θεός του φωτός βρισκόταν στην Υπερβόρεια χώρα. Και στη διάρκεια του χειμώνα δεν αντιχούσε στον ιερό χώρο του μαντείου ο παιάνας του Απόλλωνα, αλλά ο διθύραμβος, το λατρευτικό τραγούδι του Διονύσου.

Τα όργια του Διόνυσου γορτάζονταν κάθε δύο χρόνια στις αρχές του Δεκεμβρίου στον Παρνασσό- όργια που δεν είχαν την μειωτική έννοια και σημασία που αποδίδουμε εμείς  σήμερα στην συγκεκριμένη λέξη. Εκείνη την εποχή σήμαινε ιερά έργα, τελετουργίες θρησκευτικές.

Μόνον γυναίκες – κι αυτές οργανωμένες σε θιάσους- έπαιρναν μέρος σ’ αυτά, με καταγωγή από τις γύρω περιοχές, αλλά και από την Αθήνα. Ήταν οι Μαινάδες ή Βάκχες ή Θυιάδες που κρατούσαν στο ένα χέρι τον αναμένο δαυλό και στο άλλο τον θύρσο(ραβδί στολισμένο με αμπελόφυλλα και κισσό, με ένα κουκουνάρι στην άκρη) και οι οποίες εβάκχευαν, δηλαδή, καταλαμβάνονταν από θρησκευτική υστερία: ανέβαιναν τρέχοντας μέσα στο σκοτάδι και την παγωνιά του χειμώνα στις δασωμένες πλαγιές του πανύψηλου όρους, ενώ τα τύμπανα και ο ήχος του αυλού συνόδευαν τους έξαλους χορούς τους, μέχρι που κοβόταν η ανάσα τους κι έπεφταν στο παγωμένο χώμα αναίσθητες.

Μέσα στην αλλοφροσύνη τους «έβλεπαν» να αναβλύζουν από τη γη ποτάμια άπό τα οποία,  αντί για νερό έρρεε μέλι, γάλα και κρασί. Πίστευαν ότι ο Διόνυσος μεταμορφωνόταν σε ζώο, σε  όποιο  ζώο συναντούσαν στο τρελό διάβα τους. Κατεχόμενες από την ανεξέλεγκτη επθυμία να ενωθούν με τον θεό, κατασπάραζαν το ζώο με γυμνά χέρια και έτρωγαν τη σάρκα του ωμή.

Ανάλογες ήταν οι τελετές και στα άλλα βουνά της Ελλάδας και της Μικράς Ασίας, πολύ δε περισσότερο σ’ εκείνα της Μακεδονίας, η οποία συνόρευε με τη Θράκη- την περιοχή από την οποία είχαν πρωτοξεκινήσει τα λατρευτικά όργια.

Ο Πίνδαρος ετυμολογώντας το όνομα Διόνυσος, μας λέει ότι προέρχεται από τις λέξεις Δίας και Νύση, το βουνό δηλαδή πάνω στο οποίο γεννήθηκε ο θεός. Σήμερα οι γλωσσολόγοι θεωρούν ότι η λέξη Νύση μπορεί να προέρχεται από το Υιός, δηλαδή, υιός Δία. 

Ο πίνακας του Καραβάτζιο αποτυπώνει με μοναδικό νατουραλιστικό τρόπο τον Έφηβο Βάκχο-Διόνυσο τυλιγμένον σε ένα λευκό σεντόνι και λουσμένον σε ένα αστραφτερό φως που αναδεικνύει τα σκούρα των κληματόφυλλων και των τσαμπιών με τα ώριμα σταφύλια, τα οποία στολίζουν το κεφάλι του. Το ύφος, νυσταλέο ή ζαλισμένο από το κρασί που έχει κιόλας καταναλώσει, δίνει την αίσθηση της ανεμελιάς.

Ο Καραβάτζιο, όπως έδειξαν οι αναλύσεις με ακτίνες Χ, παρενέβαινε συνεχώς στο αριστούργημά του, μέχρι να πετύχει την μέγιστη δυνατή πληρότητα και αρμονία στην μορφοπλασία.

Πρόκειται για την πρώτη από μια σειρά  προσωπογραφιών, που ο καλλιτέχνης φιλοτέχνησε με τη χρήση καθρέφτη, σύμφωνα με τον Μπαλιόνε (1642). Ίσως είναι αυτός ο λόγος που ο έφηβος κρατά το ποτήρι με το κρασί με το αριστερό χέρι     (... ή ίσως δηλώνοντας την αρχή ενός μεθυσιού που αμβλύνει τις αισθήσεις).

Ο ΜΥΣΤΙΚΟΣ ΔΕΙΠΝΟΣ

Της Δήμητρας Παπαναστασοπούλου

Η κορύφωση του Θείου Δράματος είναι η ταπεινωτική και εξευτελιστική άνοδος στον λόφο του Γολγοθά και η σταύρωση του Θεανθρώπου ως κοινού εγκληματία. Η χειρότερη μέρα της Χριστιανοσύνης, αναγκαία για τον ερχομό της λύτρωσης, της Ανάστασης και της Σωτηρίας.

Το προηγούμενο βράδυ, σύμφωνα με τις χριστιανικές δοξασίες, ο Ιησούς και οι δώδεκα μαθητές του πήραν το τελευταίο τους δείπνο. Ένα ιδιαίτερης σημασίας δείπνο, κατά τη διάρκεια του οποίου ο Ιησούς έπλυνε τα πόδια των μαθητών του και τους έκανε «κοινωνούς» του σώματος και του αίματός του- αυτό που όλοι γνωρίζουμε ως Θεία Κοινωνία, το ευλογημένο από τον ιερέα ψωμί βουτηγμένο σε κρασί, συμβολισμός του σώματος και του αίματος του Ιησού. Λόγω, επομένως, του μυστηρίου της Θείας Κοινωνίας ονομάστηκε μυστικός, αν και αυτή η ονομασία δεν αναφέρεται πουθενά στην Καινή Διαθήκη.

Ένα δείπνο πολλαπλών αποκαλύψεων από την πλευρά του Ιησού, ο οποίος είπε ότι ο Πέτρος θα τον αρνηθεί τρεις φορές και ότι κάποιος από τους δώδεκα θα τον προδώσει, ένα δείπνο από το οποίο απεχώρησε ο Ιούδας, αφού του έδωσε ο Ιησούς ένα κομμάτι ψωμί αποκαλύπτοντας την ταυτότητα του προδότη, ένα δείπνο που με το πέρασμα των χρόνων και των αιώνων έγινε αφορμή συγκρούσεων ανάμεσα σε ιστορικούς, θρησκειολόγους, μελετητές και αποκρυφιστές.

Θρύλοι, αλήθειες και ψέματα μαζεύτηκαν έχοντας πρωταγωνιστές τον Ιησού και την Μαρία την Μαγδαληνή. Για ποιόν λόγο αναφέρεται η Μαγδαληνή, σε ένα δείπνο αυστηρά για άνδρες; Εδώ κάνει την εμφάνισή της, βάζοντας «φωτιά», μια τοιχογραφία που φιλοτεχνήθηκε αρκετούς αιώνες αργότερα από την εποχή του Ιησού, από τον Λεονάρντο Ντα Βίντσι και βρίσκεται στην τραπεζαρία του μοναστηριού Σάντα Μαρία ντέλλε Γκράτσιε στο Μιλάνο, κάτω από τη ονομασία «Μυστικός Δείπνος».

Ο έξοχος ζωγράφος- και όχι μόνον- έχει ζωγραφίσει δώδεκα φιγούρες να πλαισιώνουν τον Ιησού, αλλά η μία από αυτές, με χαρακτηριστικά κάπως διαφορετικά από των υπολοίπων, θεωρήθηκε ότι δεν ανήκει στον Ιωάννη, τον πλέον αγαπητό από όλους τους μαθητές, αλλά στην Μαρία Μαγδαληνή, επειδή  είχαν ήδη υπάρξει θυελλώδεις θεωρίες για την στενή σχέση του Ιησού με την Μαγδαληνή, θεωρίες που υποστήριζαν σθεναρά την γέννηση ενός παιδιού, το οποίο μεγάλωσε στην Γαλλία με την μητέρα του, την Μαρία Μαγδαληνή.

Ο Ντα Βίντσι έχει προσθέσει ένα σωρό σύμβολα, ανεξιχνίαστα τα περισσότερα, που έχουν προκαλέσει πονοκεφάλους τός στην Εκκλησία, όσο και σε επιστήμονες-μελετητές.

Ο Ιούδας εμφανίζεται να έχει ένα άδειο πιάτο μπροστά του, δηλαδή, δεν έγινε κοινωνός. Αυτό εξηγήθηκε ή επειδή βρίσκεται απομονωμένος και αποχωρισμένος από όλους ή επειδή συμφωνήθηκε να προδώσει τον Διδάσκαλο, άρα δεν του χρειαζόταν η συμμετοχή στο δείπνο.

Υπάρχουν πολλά εδέσματα στο τραπέζι, μεταξύ των οποίων και ψάρια, ενώ η παράδοση μιλά μόνο για ψωμί και κρασί. Τι ήθελε να δηλώσει ο καλλιτένης; Την επιλογή των μαθητών που είχαν υπάρξει ψαράδες; Την σημασία του ψαριού στο πρόσωπο του ίδιου του Ιησού(ΙΧΘΥΣ= Ιησούς Χριστός Θεού Υιός Σωτήρ), στο σύμβολο, δηλαδή, που έγινε ευρέως γνωστό κατα τους πρώτους αιώνες της επικράτησης του Χριστιανισμού;

Τροφή για σκέψη, φίλες και φίλοι, σε μια μέρα-αφορμή εσωτερικής ενδοσκόπησης. Το σκοτάδι  φέρνει πάντα το φως και ο θάνατος τη ζωή. Ένας κύκλος αέναος, μπρος τον οποίο ο άνθρωπος παίρνει θέση και δρα κατά βούληση ή παρασυρμένος από τις δράσεις των άλλων.

Ας δράσουμε, λοιπόν, όσο καλύτερα μπορούμε, σκεπτόμενοι και τους συνανθρώπους μας, αφού ζούμε σε έναν κυκεώνα που κανείς μας δεν γνωρίζει τη μορφή της επόμενης μέρας.